เหตุผลที่คนจะร่วม หรือไม่ร่วม โซลาร์ 1 ล้านครัวเรือน

รัฐบาลมีมติเห็นชอบ ทำโครงการ โซล่าร์รูฟ 1 ล้านครัวเรือน โครงการเพื่อการเปลี่ยนผ่านพลังงาน ที่หลายคนรอคอย นักวิเคราะห์หลายคนมองว่า โครงการนี้จะน่าสนใจมาก ถ้ามาในช่วงเวลาปกติ ที่ไม่มีปัญหาเศรษฐกิจโลกรุมเร้า เศรษฐกิจไทยที่แบกหนี้ครัวเรือน แต่เมื่อมาแล้ว หลายคนเตรียมเข้าร่วมต่างมีเหตุผลที่จะชั่งน้ำหนัก ก่อนร่วมโครงการ มาดูเหตุผลที่คนไทยจะร่วมหรือไม่ร่วมโครงการกัน

หากพิจารณาจากภาวะเศรษฐกิจ หนี้ครัวเรือน และรูปแบบผลตอบแทนของโครงการนี้ ปัจจัยตัดสินใจไม่ได้อยู่แค่ประชาชนสนใจพลังงานสะอาดหรือไม่ แต่อยู่ที่ การติดตั้งโซลาร์ช่วยให้มีเงินเหลือใช้จริงตั้งแต่เดือนแรกหรือไม่ และต้องรับความเสี่ยงทางการเงินมากแค่ไหน

โครงการนี้มีจุดขายที่ชัดเจน คือ สินเชื่อดอกเบี้ย 2.5% การลดค่าไฟจากการผลิตไฟใช้เอง และโอกาสขายไฟฟ้าส่วนเกินในราคา 2.20 บาทต่อหน่วย แต่ก็มีข้อจำกัดสำคัญ คือ การกู้เงินมาลงทุนก่อน แล้วจึงทยอยรับผลประโยชน์ในอนาคต ก่อนร่วมโครงการต้องมองไกลและแน่นอนต้องรอคอย

แต่พอแบ่งตามพฤติกรรมทางเศรษฐกิจ จะเห็นกลุ่มคนที่มีแนวโน้มเข้าร่วมและไม่เข้าร่วมได้อย่างน้อย 5 กลุ่ม โดยทั้งหมดนี้เป็นการวิเคราะห์จากเงื่อนไขโครงการ ไม่ใช่ผลสำรวจความตั้งใจเข้าร่วมของประชาชน

ภาวะเศรษฐกิจและหนี้ครัวเรือน จะเป็นตัวกรองคนเข้าร่วมกลุ่มแรก ข้อมูลธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่า ณ ไตรมาส 2 ปี 2569 หนี้ครัวเรือนไทยอยู่ที่ประมาณ 16.43 ล้านล้านบาท หรือ 85.2% ของ GDP ขณะที่ SCB EIC ประเมินก่อนหน้านี้ว่า ตลาดแรงงานที่เปราะบางและค่าครองชีพที่สูงขึ้นกำลังเพิ่มความเสี่ยงในการชำระหนี้ของครัวเรือน 

แม้สินเชื่อดอกเบี้ย 2.5% จะมีต้นทุนต่ำกว่าสินเชื่อหลายประเภท แต่ประชาชนไม่ได้ตัดสินใจจากอัตราดอกเบี้ยเพียงอย่างเดียว พวกเขาต้องถามตัวเองว่า หลังผ่อนค่างวดแล้ว ยังมีเงินพอใช้จ่ายในชีวิตประจำวันหรือไม่

โครงการจึงมีโอกาสดึงดูดคนที่มีความพร้อมทางการเงิน มากกว่าครัวเรือนที่กำลังเผชิญปัญหาสภาพคล่อง แม้กลุ่มหลังจะเป็นกลุ่มที่ต้องการลดค่าไฟมากก็ตาม

ใครจะร่วม หรือไม่เข้าร่วม

กลุ่มที่แรก บ้านที่จ่ายค่าไฟสูงและใช้ไฟกลางวันมีแรงจูงใจเข้าร่วม ครัวเรือนที่มีค่าไฟประมาณ 3,000–4,000 บาทต่อเดือนขึ้นไป เปิดเครื่องปรับอากาศในเวลากลางวัน หรือมีคนอยู่บ้านตลอดวัน มีโอกาสใช้ไฟที่ผลิตได้เองและลดการซื้อไฟจากระบบได้มากกว่า

กลุ่มที่สอง เจ้าของบ้านที่มีเงินสำรองและเครดิตดี มีโอกาสเข้าร่วมสูงกว่า  คนกลุ่มนี้มีทางเลือกทั้งจ่ายเงินลงทุนเองและขอสินเชื่อ จึงสามารถเปรียบเทียบความคุ้มค่ากับทางเลือกอื่นได้โดยไม่ต้องพึ่งรายได้จากการขายไฟทั้งหมด เหตุผลที่เข้าร่วม ต้องการลดค่าใช้จ่ายระยะยาว และมองการติดตั้งเป็นการลงทุนในบ้าน

กลุ่มที่สาม เกษตรกรและครัวเรือนที่หวังรายได้เสริม สนใจ แต่ขึ้นกับกระแสเงินสด กลุ่มที่ใช้ไฟกับปั๊มน้ำ เครื่องสูบน้ำ หรือกิจกรรมเกษตรในช่วงกลางวัน อาจมีโอกาสลดต้นทุนได้ ขึ้นกับกำลังผลิตและช่วงเวลาที่ใช้ไฟจริง หวังลดต้นทุนการผลิตและนำไฟฟ้าส่วนเกินมาสร้างรายได้ 

กลุ่มที่สี่ บ้านที่มีรายได้น้อยและผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ต้องการประหยัด แต่มีข้อจำกัดในการเข้าถึง กลุ่มนี้อาจได้รับประโยชน์จากค่าไฟที่ลดลงมากในเชิงความจำเป็น แต่มีข้อจำกัดเรื่องเงินก้อน ความสามารถในการผ่อนชำระ และคุณสมบัติสินเชื่อ

กลุ่มสุดท้าย บ้านที่ใช้ไฟน้อย หรือไม่มีพื้นที่ติดตั้งเหมาะสม มีโอกาสไม่เข้าร่วม หรือบ้านเช่า ที่ผู้เช่าไม่สามารถตัดสินใจติดตั้งบนหลังคาได้เอง ขณะที่ครัวเรือนที่ใช้ไฟน้อยหรือใช้ไฟช่วงกลางคืนอาจมีผลตอบแทนไม่มากพอเมื่อเทียบกับต้นทุน

ท่านลองถามตัวเอง ว่าอยู่ในกลุ่มไหน ไม่ได้อยู่ในกลุ่มใดเลย ความน่าสนใจของโครงการจะไม่ได้อยู่ที่การประกาศว่าให้ประชาชน 1 ล้านครัวเรือนติดโซลาร์ได้ แต่อยู่ที่ว่ารัฐสามารถทำให้ประชาชนเห็นตัวเลขผลตอบแทนที่เชื่อถือได้ก่อนตัดสินใจกู้เงินหรือไม่

เจ้าของบ้านที่ใช้ไฟกลางวันมาก จ่ายค่าไฟสูง มีพื้นที่ติดตั้ง และมีความสามารถชำระหนี้

ครัวเรือนที่เห็นประโยชน์ระยะยาว แต่กังวลว่าค่างวดจะกินเงินใช้จ่ายในแต่ละเดือน

ครัวเรือนรายได้น้อยที่ไม่มีเงินสำรอง ผู้มีข้อจำกัดด้านเครดิต ผู้เช่าบ้าน และผู้ที่ไม่มีพื้นที่ติดตั้งเหมาะสม

สิ่งที่ต้องระวังคือ กลุ่มที่มีความจำเป็นต้องลดค่าครองชีพมากที่สุด อาจไม่ใช่กลุ่มที่สามารถกู้เงินมาลงทุนได้ง่ายที่สุด

หากสินเชื่อเป็นกลไกหลัก โดยไม่มีเงินอุดหนุนที่เพียงพอและไม่มีทางเลือกสำหรับคนที่กู้ไม่ได้ จำนวนผู้เข้าร่วมจริงอาจไม่เป็นไปตามเป้าหมาย แม้ประชาชนจำนวนมากจะเห็นด้วยกับการลดค่าไฟก็ตาม

คำถามสำคัญสำหรับการพิจารณาของรัฐบาล จึงไม่ใช่เพียงว่าโครงการจะช่วยให้คนไทยมีโซลาร์กี่หลังคา แต่คือรัฐจะทำอย่างไรให้คนที่ต้องการลดค่าไฟสามารถเข้าร่วมได้ โดยไม่ต้องแลกกับความเสี่ยงที่จะมีหนี้เพิ่มมากจนเกินไป และพอจะทำให้เกิดความเชื่อมั่นว่าจะได้รับผลตอบแทนการลงทุนที่ไม่นานเกินรอ อีกประเด็นที่ต้องคำนวณ คือ ต้นทุนที่เกิดจากการติดตั้งที่จะตามมา ทั้งการดูแลรักษาซ่อมแซม และความคุ้มค่าในการลงทุน