Blog

กินอย่างไรให้นอนได้ดี ? อาหารบางชนิดช่วยให้หลับง่าย-หลับสนิท อย่างคาดไม่ถึง

ที่มาของภาพ, Serenity Strull/ BBC

• • Author, เจสสิกา แบรดลีย์
  • Role, บีบีซี ฟิวเจอร์

• 31 สิงหาคม 2025, 12:26 +07

ทุกคนน่าจะเคยมีประสบการณ์ที่รู้สึกเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า หลังลืมตาตื่นนอนขึ้นมาบนเตียงตอนเช้า เพราะเมื่อคืนสวาปามอาหารค่ำหรืออาหารมื้อดึกจนแน่นท้องก่อนนอน ทำให้ร่างกายต้องใช้พลังงานมากในการย่อยอาหารมื้อใหญ่ไขมันสูง แทนที่จะได้พักผ่อนนอนหลับจริง ๆ ตามที่ต้องการ ทั้งยังพลอยส่งผลรบกวนให้คุณภาพการนอนย่ำแย่ลงไปด้วย

อย่างไรก็ตาม ปัญหานี้แก้ไขได้ไม่ยาก เพราะมีวิธีปรับปรุงคุณภาพการนอนของคนเรา ด้วยการเปลี่ยนพฤติกรรมการกินให้เป็นเวลา รวมทั้งหลีกเลี่ยงอาหารและเครื่องดื่มที่กระตุ้นร่างกายให้ตื่นตัวอย่างเช่นกาเฟอีน นอกจากนี้ เรายังสามารถเลือกรับประทานอาหารบางชนิดเพิ่มเติม เพื่อส่งเสริมคุณภาพการนอนให้ดียิ่งขึ้นไปอีกได้ด้วย

ต้องเลือกกินอาหารบางชนิด หรือปรับเปลี่ยนโภชนาการทั้งหมด ?

ผลการศึกษาวิจัยหลายชิ้นในอดีต พบว่าการกินอาหารบางชนิดเป็นมื้อเย็นหรือกินก่อนนอน สามารถจะช่วยปรับปรุงคุณภาพการนอนหลับอย่างได้ผล เช่นการทดลองกับกลุ่มตัวอย่างขนาดเล็กครั้งหนึ่งพบว่า น้ำคั้นจากผลเชอร์รีที่มีรสเปรี้ยวอมฝาด จะช่วยให้หลับง่ายและหลับสนิทมากขึ้น

ส่วนงานวิจัยอีกชิ้นหนึ่งก็พบว่า การรับประทานผลกีวีก่อนนอนก็ช่วยได้เช่นกัน งานวิจัยอีกหลายชิ้นยังชี้ว่า การดื่มนมอุ่นก่อนนอนช่วยให้หลับดี เพราะในนมมีสารทริปโตแฟน (Tryptophan) อยู่สูงมาก ซึ่งจะเป็นสารตั้งต้นให้ร่างกายนำไปสังเคราะห์เมลาโทนิน (melatonin) หรือ “ฮอร์โมนแห่งการนอนหลับ” ที่จะทำให้หลับง่ายนั่นเอง

เมลาโทนินเป็นฮอร์โมนที่ควบคุมวงจรการหลับ-ตื่น ของมนุษย์ โดยร่างกายจะผลิตเมลาโทนินมากขึ้นในช่วงตกเย็น เมื่อท้องฟ้าเริ่มมืดลง อย่างไรก็ตาม เราสามารถจะรับเมลาโทนินเข้าสู่ร่างกายโดยตรงได้ ผ่านการกินอาหารชนิดต่าง ๆ เช่นไข่, ปลา, ถั่ว, และเมล็ดพืช

ที่มาของภาพ, Getty Images

ดร.มารี-ปิแยร์ ซานตอนจ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านเวชศาสตร์โภชนาการ จากสถาบันโภชนาการมนุษย์ แห่งมหาวิทยาลัยโคลัมเบียของสหรัฐฯ บอกว่า “คุณจะมาทึกทักเอาเองไม่ได้ว่า เราสามารถจะกินของไม่ดีตามใจปากได้ตลอดทั้งวัน แล้วค่อยมาดื่มน้ำเชอร์รีตอนก่อนนอนก็พอแล้ว”

ดร.ซานตอนจ์อธิบายว่า เหตุที่เป็นเช่นนั้นก็เพราะการสกัดสารที่มีคุณค่าจากอาหาร เพื่อให้ร่างกายนำมาผลิตสารสื่อประสาทที่จำเป็นต่อการนอนหลับ เป็นกระบวนการที่ไม่อาจจะเกิดขึ้นได้ภายใน 2-3 ชั่วโมง แต่อาหารการกินที่เข้าสู่ร่างกายตลอดทั้งวันต่างหาก คือปัจจัยสำคัญที่จะทำให้นอนหลับได้ดีขึ้นอย่างแท้จริง

อาหารการกินแบบไหนช่วยให้หลับดี

ผศ.ดร.เอริกา แจนเซน ผู้เชี่ยวชาญด้านวิทยาศาสตร์โภชนาการ จากมหาวิทยาลัยมิชิแกนของสหรัฐฯ บอกว่าผลการศึกษาวิจัยล่าสุดชี้ว่า อาหารที่มีองค์ประกอบส่วนใหญ่เป็นพืช หรือ “แพลนต์-เบส” (plant-based) ดูเหมือนจะเป็นอาหารที่มีประโยชน์ต่อการนอนหลับมากที่สุด ซึ่งอาหารประเภทนี้รวมถึงธัญพืชเต็มเมล็ดที่ไม่ผ่านการขัดสี, ผลิตภัณฑ์จากนม, และโปรตีนที่มีไขมันต่ำอย่างเนื้อปลา

ผู้เข้าร่วมการทดลองดังกล่าวกว่า 1,000 คน ได้รับมอบหมายจากทีมผู้วิจัย ให้พยายามกินผักผลไม้เพิ่มขึ้นในทุกวัน ก่อนที่ทีมวิจัยจะติดตามความเปลี่ยนแปลงของพวกเขาในเรื่องของการนอน

ขั้นตอนการวิจัยในลำดับก่อน-หลังเช่นนี้ ถูกกำหนดขึ้นเพื่อควบคุมให้แน่ใจว่า การกินอาหารที่ดีต่อสุขภาพ นำไปสู่การนอนหลับที่มีคุณภาพสูงขึ้นได้จริง โดยทั้งสองสิ่งไม่ได้มีความสัมพันธ์กันด้วยเหตุผลที่กลับตาลปัตร ซึ่งก็คือคนที่นอนหลับได้ดีอยู่แล้ว มีแนวโน้มจะเลือกกินอาหารที่ดีต่อสุขภาพมากกว่า

ผศ.ดร.แจนเซนยังพบว่า ผู้หญิงที่กินผักผลไม้เพิ่มขึ้นอย่างน้อย 3 ถ้วยต่อวัน มีแนวโน้มสูงกว่าผู้ชายถึงกว่าสองเท่า ที่อาการนอนไม่หลับจะดีขึ้น

งานวิจัยที่ทำขึ้นในประเทศสเปน ซึ่งตีพิมพ์เผยแพร่เมื่อปี 2024 ได้สำรวจพฤติกรรมการนอนและอาหารการกินของนักศึกษา 11,000 คน พบว่า 1 ใน 4 ของกลุ่มตัวอย่าง ที่ได้รับทริปโตแฟนจากอาหารน้อยที่สุดในแต่ละวัน มีคุณภาพการนอนต่ำกว่าเพื่อนอย่างเห็นได้ชัด ทีมผู้วิจัยจึงสรุปว่า การได้รับทริปโตแฟนในปริมาณที่ต่ำเกินไปนั้น เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงที่เพิ่มสูงขึ้น ในเรื่องการนอนได้น้อยชั่วโมงหรือนอนไม่หลับ

ผศ.ดร.แจนเซน อธิบายว่า ทริปโตแฟนมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการนอน เพราะเป็นสารตั้งต้นในการผลิตฮอร์โมนเซโรโทนิน (serotonin) ซึ่งจะถูกแปลงให้กลายเป็นเมลาโทนินในที่สุด “หากร่างกายไม่มีทริปโตแฟน หรือไม่ได้รับเมลาโทนินเพิ่มเติมจากแหล่งอาหารโดยตรง ระดับของเมลาโทนินที่ร่างกายผลิตได้ก็จะลดลงไปด้วย”

ที่มาของภาพ, Getty Images

อย่างไรก็ตาม ผศ.ดร.แจนเซนเตือนว่า การกินอาหารที่มีทริปโตแฟนสูง ไม่ช่วยแก้ปัญหาการนอนหลับได้ทั้งหมด เพราะคนเราจำเป็นจะต้องกินคาร์โบไฮเดรตที่มีกากใยไฟเบอร์สูง เช่นถั่วเมล็ดแห้งหรือธัญพืชเต็มเมล็ดที่ไม่ถูกขัดสี ควบคู่กันไปกับทริปโตแฟนด้วย เพื่อให้สารอาหารที่จำเป็นต่อการนอนหลับ ถูกย่อยและดูดซึมได้ง่ายขึ้น รวมทั้งสามารถซึมผ่านกระแสเลือดเข้าสู่สมอง ซึ่งเป็นอวัยวะที่ควบคุมการนอนหลับได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เคยมีการทดลองกับสัตว์ที่พิสูจน์ว่า สารจำพวกโพลีฟีนอล (polyphenols) ในพืช มีความเชื่อมโยงเกี่ยวข้องกับคุณภาพการนอนหลับที่ดีขึ้น อย่างไรก็ตาม ดร.ซานตอนจ์เห็นว่า การทดลองแบบเดียวกันในมนุษย์ไม่อาจทำได้โดยง่าย เพราะฐานข้อมูลที่แสดงถึงปริมาณโพลีฟีนอลในพืชชนิดต่าง ๆ นั้น อาจไม่ถูกต้องแม่นยำเสมอไป จนทำให้การตรวจวัดปริมาณของสารโพลีฟีนอลที่มนุษย์ได้รับจากอาหาร พลอยผิดพลาดคลาดเคลื่อนไปด้วย

สาเหตุที่เป็นเช่นนั้น ก็เพราะปริมาณโพลีฟีนอลในพืชจะผันแปรขึ้นลงตลอดเวลา โดยแตกต่างกันไปในแต่ละงวดการเก็บเกี่ยวในแต่ละปี รวมทั้งยังขึ้นอยู่กับคุณภาพและชนิดของดินที่ใช้ปลูกพืช, สภาพอากาศ, และกระบวนการทางการเกษตร ส่วนเมลาโทนินในพืชก็เช่นเดียวกัน อาจมีการผันแปรขึ้นลงได้ตามสถานที่และวิธีการเพาะปลูกพืช

แมกนีเซียมช่วยได้แค่ไหน

แมกนีเซียมเป็นสารอาหารจำพวกแร่ธาตุอีกชนิดหนึ่ง ซึ่งช่วยให้นอนหลับได้ง่าย และพบได้มากในอาหารที่มีพืชเป็นองค์ประกอบหลัก เนื่องจากแมกนีเซียมช่วยลดระดับคอร์ติซอล (cortisol) หรือ “ฮอร์โมนเครียด” รวมทั้งช่วยให้ระบบประสาทและกล้ามเนื้อได้ผ่อนคลาย

มีคำแนะนำว่าผู้ใหญ่อายุ 30 ปีขึ้นไป ที่ไม่มีข้อจำกัดทางสุขภาพ ควรได้รับแมกนีเซียมประมาณ 420 มิลลิกรัมต่อวัน จากการกินอาหารหลายชนิด เช่นผักใบเขียวอย่างผักโขม, ถั่วเมล็ดแห้ง, ถั่วเปลือกแข็ง, เมล็ดพืช, และธัญพืชเต็มเมล็ดที่ไม่ผ่านการขัดสี

ที่มาของภาพ, Getty Images

แต่ถึงกระนั้น หลายคนก็ยังขาดแมกนีเซียม สาเหตุบางส่วนมาจากการกินอาหารแบบตะวันตก ซึ่งมีพืชผักผลไม้น้อย แต่เต็มไปด้วยอาหารที่ผ่านการแปรรูปมาอย่างหนัก (UPF) สาเหตุอีกส่วนหนึ่งมาจากวิธีการเพาะปลูกที่ใช้สารเคมีปริมาณมาก ทำให้ธาตุแมกนีเซียมในดินที่ใช้ปลูกพืชลดลง

งานวิจัยของดร.ฮีเทอร์ เฮาเซนบลาส ผู้เชี่ยวชาญด้านวิทยาศาสตร์การออกกำลังกาย จากมหาวิทยาลัยแจ็กสันวิลล์ของสหรัฐฯ ซึ่งตีพิมพ์เผยแพร่เมื่อปี 2024 ระบุว่าได้ให้คนที่นอนไม่หลับหรือมีคุณภาพการนอนย่ำแย่จำนวนหนึ่ง กินแมกนีเซียมเสริมเป็นเวลา 2 สัปดาห์ หลังจากนั้นได้สลับให้กินยาหลอกต่ออีก 2 สัปดาห์ โดยตลอดระยะเวลาของการทดลองทั้งหมด นักวิจัยได้ให้กลุ่มตัวอย่างสวมอุปกรณ์วัดคุณภาพการนอนติดตัวไว้ ทั้งยังให้รายงานความรู้สึกหลังตื่นนอน ว่าตนเองนอนหลับได้ดีแค่ไหนด้วย

ดร.เฮาเซนบลาสพบว่า การหลับลึกและการหลับฝันในช่วง REM ของกลุ่มตัวอย่าง มีพัฒนาการไปในทางที่ดีขึ้นมากกว่า เมื่อได้กินแมกนีเซียมเสริม ทีมผู้วิจัยยังคาดการณ์ว่า แมกนีเซียมอาจส่งผลดีต่อการนอนนานกว่า 2 สัปดาห์ แต่ยังไม่แน่ใจกับผลการศึกษาในส่วนนี้มากนัก

แม้ผลการวิจัยของเธอจะพิสูจน์ว่า แมกนีเซียมจากผลิตภัณฑ์เสริมอาหารคุณภาพดี สามารถช่วยให้คนส่วนใหญ่นอนหลับได้ดีขึ้น แต่ดร.เฮาเซนบลาสก็กล่าวเตือนไว้เช่นกันว่า แมกนีเซียมเพียงอย่างเดียวไม่ใช่ยารักษาโรคนอนไม่หลับแบบครอบจักรวาล “แค่กินแมกนีเซียมก่อนนอน ไม่ช่วยแก้ปัญหาการนอนทั้งหมดที่คุณมีอยู่ได้ หากไม่ออกไปโดนแดดกลางแจ้งหรือออกกำลังกายเสียบ้าง และหากคุณยังคงกินแต่อาหารที่ผ่านการแปรรูปมาอย่างหนัก หรือมีวงจรการหลับ-ตื่น ที่ไม่แน่นอน แมกนีเซียมก็ไม่ช่วยอะไร”

ผลการศึกษาหนึ่งที่ตีพิมพ์เผยแพร่เมื่อปี 2017 พบว่าการกินแมกนีเซียมเสริมทุกวัน ทำให้ภาวะเครียดวิตกกังวลและซึมเศร้าลดลงอย่างมาก โดยความเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ขึ้นอยู่กับเพศ, วัย, หรือระดับความรุนแรงของโรคทางใจที่เป็นอยู่ก่อนหน้านั้น ผลวิจัยจำนวนมากยังชี้ว่า อาหารที่มีผักผลไม้อยู่ในปริมาณสูง ทำให้ผู้ป่วยที่มีอาการของโรคซึมเศร้าดีขึ้น

เปลี่ยนพฤติกรรมการกินช่วยได้ไหม ?

แม้การกินมื้อค่ำที่อุดมไปด้วยคุณค่าทางโภชนาการ อาจยังไม่เพียงพอที่จะช่วยปรับปรุงคุณภาพการนอนได้ แต่การปรับเปลี่ยนเรื่องเวลาในการกิน หรือช่วงของมื้ออาหารที่เรากินตลอดทั้งวัน อาจส่งผลเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีได้มากขึ้น “หนึ่งในสิ่งที่สำคัญที่สุดก่อนนอน คือต้องหยุดกินก่อนเข้านอนราว 2-3 ชั่วโมง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต้องไม่กินอาหารมื้อใหญ่ที่มีแคลอรีสูงในตอนนั้นเด็ดขาด” ดร.แจนเซนกล่าว

ดร.แจนเซนให้คำอธิบายต่อเรื่องนี้ว่า การกินแต่หัววันหรือกินแต่เฉพาะในช่วงที่ฟ้ายังไม่มืด ช่วยให้ร่างกายสามารถแยกแยะได้ดีขึ้นว่า เวลากลางวันมีไว้สำหรับการกิน และกลางคืนมีไว้สำหรับการนอน “เมื่อมีการแบ่งแยกกลางวันกลางคืนอย่างชัดเจนขึ้น สมองจะรับรู้ได้ง่ายว่าถึงเวลานอนแล้ว นอกจากนี้ สมองของคนเราเริ่มต้นใหม่ในทุกเช้า และการรับแสงแดดยามเช้าก็สำคัญ ต่อการปรับตั้งนาฬิกาชีวภาพเสียใหม่”

ที่มาของภาพ, Getty Images

ดร.แจนเซน ยังกล่าวเสริมว่า “จังหวะเวลาในการกิน เป็นการให้สัญญาณเพื่อบอกร่างกายอีกทางหนึ่งว่า ตอนนี้เป็นเวลาไหนแล้ว ร่างกายคนเราจะรับรู้ถึงการทำงานของตนเองได้ดีที่สุด ก็ต่อเมื่อมีการทำสิ่งเดียวกัน ในเวลาเดียวกันทุกวัน”

งานวิจัยชิ้นหนึ่งพบว่า การการกินอาหารเช้าที่มีผลิตภัณฑ์นมเป็นส่วนประกอบหลัก ท่ามกลางแสงแดดยามเช้าที่สว่างเจิดจ้า อาจมีประโยชน์ต่อการนอน มากกว่าการกินอาหารแบบเดียวกันในห้องที่มีแต่แสงไฟสลัว เนื่องจากการกินอาหารเช้ากลางแจ้ง จะช่วยให้ร่างกายผลิตเมลาโทนินออกมามากขึ้น

อย่างไรก็ตาม ดร.ซานตอนจ์บอกว่า แวดวงวิทยาศาสตร์ยังคงไม่อาจให้คำตอบที่แน่ชัด ในเรื่องที่ว่าการกินเมลาโทนินเสริม ทั้งในรูปแบบของยาหรือที่มาจากอาหารจำพวกพืช มีอิทธิพลต่อการผลิตเมลาโทนินในร่างกายหรือไม่ และส่งผลต่อการนอนหลับอย่างไร “นอกจากนี้ เรายังไม่รู้เลยว่า ระบบเผาผลาญได้รับผลกระทบจากสิ่งที่เรากินเข้าไปหรือไม่ เรื่องนี้อาจสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับการนอนอย่างมาก และเราจำเป็นต้องศึกษาแบบเจาะลึก ถึงเรื่องกลไกเหล่านี้ให้มากขึ้น”

ดร.แจนเซนเห็นพ้องกับดร.ซานตอนจ์ว่า การวิจัยเรื่องอาหารการกินกับการนอนหลับ เป็นหัวข้อที่ยากยิ่งต่อการศึกษา โดยยังมีข้อสงสัยหลายเรื่องที่ยังไม่อาจหาคำตอบได้ เช่นปริมาณของเมลาโทนินในอาหารที่เราควรได้รับ ซึ่งไม่รู้ว่าเท่าใดจึงจะเพียงพอต่อการออกฤทธิ์ให้นอนหลับได้

“เป็นเรื่องยากที่จะศึกษาว่า ระหว่างแสงกับอาหารนั้น สิ่งใดมีอิทธิพลต่อเมลาโทนินมากกว่ากัน หรือว่าทั้งสองอย่างต่างทำงานร่วมกัน” ดร.แจนเซนกล่าว

กินอย่างไรดีที่สุดต่อการนอนหลับ

โดยสรุปแล้วดูเหมือนว่า อาหารแพลนต์เบสที่มีพืชเป็นองค์ประกอบหลัก มีประโยชน์ต่อการนอนหลับมากที่สุด และหากสามารถควบคุมการกิน ให้ตรงเวลาของอาหารมื้ออาหารปกติได้ตลอดวัน ก็จะยิ่งช่วยให้คุณภาพการนอนดีขึ้น

อย่างไรก็ตาม บรรดานักวิจัยได้เน้นถึงความสำคัญของปัจจัยอื่น ๆ ที่นอกเหนือไปจากอาหารด้วย เช่นการขยับเคลื่อนไหวร่างกายในช่วงกลางวัน, การสัมผัสกับแสงแดดและความมืดแบบเป็นเวลา, รวมทั้งการรักษาสุขภาพจิต ก็ช่วยให้นอนหลับง่ายและหลับสนิทด้วยเช่นกัน

ในท้ายที่สุด ดร.ซานตอนจ์ได้กล่าวเตือนว่า เป็นเรื่องสำคัญที่เราควรจะต้องแยกแยะให้ได้ ระหว่างคุณภาพการนอนหลับที่ไม่ดี กับโรคหรือความผิดปกติในการนอน (sleep disorder) อย่างเช่นโรคนอนไม่หลับ (insomnia) หรือภาวะหยุดหายใจขณะหลับ (sleep apnea)

“หากคุณมีโรคหรือความผิดปกติในการนอน คุณจะต้องเข้ารับการทดสอบเพื่อตรวจวินิจฉัย และเข้ารับการรักษา” ดร.ซานตอนจ์กล่าว “ส่วนหนึ่งของแผนการรักษา อาจรวมถึงการปรับปรุงอาหารการกินของคนไข้ แต่บางคนต้องใช้วิธีรักษาบางอย่างเพิ่มเติมที่มากไปกว่านั้น”

คำเตือน: เนื้อหาในบทความนี้เป็นเพียงข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ผู้อ่านไม่ควรนำไปใช้เป็นแนวทางปฏิบัติแทนคำแนะนำจากแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญในวิชาชีพการดูแลสุขภาพ บีบีซีไม่มีส่วนรับผิดชอบใด ๆ ต่อการวินิจฉัยโรคของผู้อ่าน หากใช้เนื้อหาในบทความนี้เป็นหลักในการวินิจฉัยโรคดังกล่าว นอกจากนี้ บีบีซียังไม่มีส่วนรับผิดชอบต่อเนื้อหาจากลิงก์ภายนอก และไม่ได้สนับสนุนผลิตภัณฑ์หรือบริการเชิงพาณิชย์ใด ๆ ที่มีการแนะนำหรือเอ่ยถึงในหน้าเว็บไซต์นี้ กรุณาขอคำปรึกษาจากแพทย์ทั่วไปประจำตัวของคุณทุกครั้งหากมีความกังวลเรื่องสุขภาพ

• • Author, นีนา นาซาโรวา
  • Role, บีบีซีแผนกภาษารัสเซีย

• 31 สิงหาคม 2025, 11:32 +07

ในเดือน เม.ย. 2022 ชายสองคนเข้าไปในห้องสมุดของมหาวิทยาลัยทาร์ตูในประเทศเอสโตเนีย และขออ่านหนังสือ 8 เล่มของศิลปินในศตวรรษที่ 19 สองคน ได้แก่ อเล็กซานเดอร์ พุชกิน กวีและนักเขียนบทละครชาวรัสเซีย และนิโคไล โกกอล นักเขียนชาวรัสเซียเชื้อสายยูเครนผู้มีชื่อเสียง

ชายทั้งสองพูดภาษารัสเซีย และอธิบายกับเจ้าหน้าที่ห้องสมุดว่าชายที่อายุน้อยกว่ากำลังทำวิจัยเพื่อเตรียมตัวไปศึกษาต่อในสหรัฐอเมริกา

สามเดือนต่อมา เจ้าหน้าที่สังเกตว่าหนังสือสองเล่มถูกสับเปลี่ยนเป็นของปลอม บันทึกของห้องสมุดแสดงให้เห็นว่าหนังสือทั้งสองเล่มนั้น ถูกยืมครั้งสุดท้ายโดยชายสองคนเดียวกันนี้ในเดือน เม.ย.

บรรณารักษ์รีบตรวจสอบหนังสือคลาสสิกภาษารัสเซียอีก 6 เล่มที่เหลือ หลังจากตรวจสอบอย่างละเอียด พบว่าทั้งหมดเป็นของปลอมที่ทำขึ้นอย่างแนบเนียน ซึ่งดูเหมือนของจริงเพราะมีตราประทับของห้องสมุดและหมายเลขหนังสือ

ห้องสมุดทาร์ตูไม่ใช่เป้าหมายเดียว เพียงไม่กี่สัปดาห์ต่อมา หนังสือหายากอีก 10 เล่มจากห้องสมุดของมหาวิทยาลัยทาลลินน์ในเมืองหลวงของเอสโตเนียก็หายไปเช่นกัน

ในช่วงเวลากว่า 18 เดือน หนังสือคลาสสิกภาษารัสเซียหลายฉบับ รวมถึงสิ่งพิมพ์โบราณอื่น ๆ ที่เป็นภาษารัสเซีย ถูกขโมยไปจากห้องสมุดในยุโรปกว่าสิบแห่งตั้งแต่ประเทศแถบทะเลบอลติกและฟินแลนด์ ไปจนถึงสวิตเซอร์แลนด์ และฝรั่งเศส

ในห้องสมุดบางแห่ง หนังสือต้นฉบับถูกแทนที่ด้วยของปลอม ส่วนในที่อื่น ๆ หนังสือถูกนำออกจากห้องสมุดไปและไม่เคยถูกส่งคืนอีกเลย

ในการติดตามเหตุโจรกรรมครั้งนี้ ทางสำนักงานตำรวจยุโรป (Europol) ซึ่งเป็นหน่วยงานความร่วมมือด้านการบังคับใช้กฎหมายของสหภาพยุโรป จึงเปิดการสอบสวนภายใต้ชื่อปฏิบัติการว่า “โอเปอร์เรชัน พุชกิน (Operation Pushkin)”

ภายใต้ปฏิบัติการนี้ มีเจ้าหน้าที่ตำรวจมากกว่า 100 นาย โดยพวกเขาเข้าตรวจค้นทรัพย์สินในหลายแห่งในหลายประเทศ

จนถึงตอนนี้นี้ มีผู้ต้องสงสัยถูกติดตามและจับกุมแล้วทั้งหมด 9 คน ทั้งหมดเป็นพลเมืองของประเทศจอร์เจีย

“เหมือนพ่อมดที่ใช้หนังสือเป็นเวทมนตร์”

เบกา ซิเรคิดเซ วัย 48 ปี เป็นคนแรกที่ถูกจับกุม เขาถูกดำเนินคดีและตัดสินว่ามีความผิดใน 3 ข้อหาจากสองประเทศพร้อมกัน ได้แก่ ลัตเวียและเอสโตเนีย ซึ่งรวมถึงคดีขโมยหนังสือจากห้องสมุดในมหาวิทยาลัยทาร์ตู และมหาวิทยาลัยทาลลินน์

ปัจจุบัน ซิเรคิดเซกำลังรับโทษจำคุกเป็นเวลา 3 ปี 3 เดือนในเอสโตเนีย ซึ่งที่นั่นนักโทษได้รับอนุญาตให้สัมภาษณ์กับนักข่าวได้

จากในเรือนจำ ซิเรคิดเซให้สัมภาษณ์กับบีบีซีว่าเขาเริ่มเข้าสู่วงการหนังสือเก่าตั้งแต่ปี 2008 ผ่านการซื้อ ซ่อมแซม และขายต่อ เพื่อหาเลี้ยงครอบครัว และเมื่อถูกถามเกี่ยวกับการศึกษาด้านการบูรณะหนังสือ เขาตอบว่าตนเองเรียนรู้ทุกอย่างจากการลงมือทำจริง

“ผมเหมือนพ่อมดที่ใช้หนังสือเป็นเวทมนตร์ ผมสามารถถือหนังสือไว้ในมือ แล้วรู้ได้ทันทีว่ามันมีมูลค่าเท่าไร และจะขายได้เท่าไรในการประมูล” เขากล่าว

การมีปัญหากับกฎหมายครั้งแรกของซิเรคิดเซ เกิดขึ้นในปี 2016 เมื่อเขาถูกตัดสินว่ามีความผิดในประเทศจอร์เจีย จากการขโมยหนังสือโบราณจากพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ทบิลิซี และเขายอมรับผิดในขณะนั้น จนได้รับโทษเป็นการรอลงอาญาในเวลาต่อมา

“การปล้นครั้งใหญ่ที่สุดนับตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่ 2”

ในเดือน ต.ค. ปี 2023 คู่รักวัยหนุ่มสาวคู่หนึ่งนั่งอยู่ในห้องอ่านหนังสือของห้องสมุดมหาวิทยาลัยวอร์ซอ เป็นชายสวมหมวกแก๊ปสีดำและหญิงสาวผมแดง

ทั้งสองเปิดดูหนังสือเก่าไปเรื่อย ๆ และในช่วงหนึ่ง ชายหนุ่มก็หันไปจูบแก้มของหญิงสาว

เหตุการณ์ทั้งหมดนี้ถูกบันทึกไว้โดยกล้องวงจรปิดของห้องสมุด

ชายหนุ่มคนนั้นคือ มาเต ซิเรคิดเซ ลูกชายของเบกา และหญิงสาวคือ อานา โกโกลาดเซ ภรรยาของเขา ทั้งคู่ถูกจับกุมในเวลาต่อมา ตามมาด้วยการถูกตัดสินว่ามีความผิดข้อหาขโมยหนังสือมูลค่าเกือบ 100,000 ดอลลาร์สหรัฐ (ราว 3,300,000 ล้านบาท) จากห้องสมุดแห่งนั้น

มหาวิทยาลัยวอร์ซอมีคอลเลกชันหนังสือที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง ทั้งหนังสือก่อนและหลังยุคโซเวียต หนังสือเหล่านี้รอดพ้นจากเหตุการณ์ลุกฮือในกรุงวอร์ซอปี 1944 มาได้อย่างปาฏิหาริย์ แม้ตัวอาคารจะถูกไฟไหม้

ศาสตราจารย์เฮียโรนิม กราลา จากมหาวิทยาลัยวอร์ซอ ให้สัมภาษณ์กับบีบีซีว่า “พวกเราเป็นคนรุ่นที่เข้าใจอย่างถ่องแท้ว่า มีใครบางคนเคยช่วยรักษาหนังสือเหล่านี้ไว้เพื่อพวกเรา”

ตลอดระยะเวลาไม่ถึงหนึ่งปี หนังสือหายากจำนวน 73 เล่ม มูลค่ารวมเกือบ 600,000 ดอลลาร์ สหรัฐ (ราว 19.8 ล้านบาท) ถูกขโมยไปจากห้องสมุด และบางคนที่เกี่ยวข้องกับคดียังไม่ถูกจับกุมจนถึงตอนนี้

“นี่คือการปล้นครั้งใหญ่ที่สุดนับตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่ 2” ศาสตราจารย์กราลาอธิบายความรุนแรงของอาชญากรรมครั้งนี้ และเสริมว่า “มันเหมือนกับการงัดอัญมณีออกจากมงกุฎ”

เจ้าหน้าที่ห้องสมุดไม่ได้สังเกตเห็นการสับเปลี่ยนหนังสือในทันที

“มีเลขทะเบียนหนังสืออยู่ หนังสือก็มีขนาดเท่าเดิม และไม่มีช่องว่างบนชั้นหนังสือ” ศาสตราจารย์กราลา กล่าว

“ไม่มีข้อสงสัยเลยว่า กลุ่มหัวขโมยที่มาถึงตั้งแต่แรกมีเป้าหมายชัดเจนและเตรียมตัวมาอย่างดี พวกเขาน่าจะทำหนังสือปลอมที่มีคุณภาพสูงไว้ล่วงหน้า” ศาสตราจารย์กราลากล่าวกับบีบีซี

เขากล่าวต่อว่า การปฏิรูประบบห้องสมุดครั้งล่าสุดอาจมีส่วนทำให้การโจรกรรมเพิ่มขึ้นด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งมาตรการผ่อนคลายกฎระเบียบ ที่ทำให้สามารถเข้าถึงหนังสือหายากและหนังสือเก่าได้ เนื่องจากมีการควบคุมดูแลน้อยลง

การเปลี่ยนแปลงนี้ เดิมทีมีจุดประสงค์เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้อ่านเข้าถึงหนังสือได้มากขึ้น

ตราประทับเล็ก ๆ

พีออตร์ ดรูชนิน ผู้เชี่ยวชาญด้านหนังสือหายากและนักสะสม กล่าวว่าตามธรรมเนียมแล้ว ห้องสมุดทั่วโลกจะประทับตราไว้บนหนังสือทุกเล่ม โดยขนาดของตราประทับจะแตกต่างกันไปตามประเทศและห้องสมุด ตัวอย่างเช่น ประเทศรัสเซียมักใช้ตราประทับที่ชัดเจนและเด่นชัด

ผู้เชี่ยวชาญระบุว่า ในทางทฤษฎี เราสามารถใช้ตราประทับเหล่านี้ในการระบุได้ว่าหนังสือเล่มใดอาจถูกขโมยไปจากห้องสมุด

อย่างไรก็ตาม มันไม่เป็นเช่นนั้นเสมอไป เนื่องจากบางครั้งห้องสมุดก็ขายหนังสือออกไปเพราะเป็นหนังสือที่มีซ้ำหลายเล่มอย่างเช่นในยุคโซเวียต ซึ่งเกิดจากพื้นที่จัดเก็บขาดแคลน

บางทีห้องสมุดบางแห่งอาจถูกยุบและปิดตัวลง อย่างที่เกิดขึ้นกับห้องสมุดของหน่วยงานต่าง ๆ หลายแห่งในช่วงยุคเปเรสตรอยกา (Perestroika)

นอกจากนี้ ดรูชนินยังกล่าวด้วยว่า มันยังเป็นเรื่องยากที่จะระบุที่มาของหนังสือที่มีตราประทับตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 หรือก่อนหน้านั้น

“ถ้าตราประทับมาจากศตวรรษที่ 18 หรือ 19 เราก็ไม่รู้ว่าหนังสือเล่มนั้นผ่านอะไรมาบ้าง ใช่ มันมาจากที่นั่น [ห้องสมุด] จริง แต่ไม่มีใครรู้ว่ามันออกไปจากที่นั่นได้อย่างไร”

ตราประทับของห้องสมุดยังสามารถถูกลบออกได้ด้วยสารเคมี หรือหน้าหนังสือเก่าในเล่มอาจถูกแทนที่ด้วยหน้าที่พิมพ์ใหม่บนกระดาษแผ่นเก่า ซึ่งร่องรอยของการดัดแปลงเหล่านี้ มักจะถูกสังเกตเห็นโดยนักสะสมหรือผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น

ในบางกรณีหนังสือเก่าในห้องสมุดอาจไม่มีตราประทับเลย เพราะมันถูกนำเข้ามาในคอลเลกชัน ก่อนที่การประทับตราจะกลายเป็นแนวปฏิบัติมาตรฐาน

หลายพันล้านดอลลาร์

“ทองครึ่งกิโลกรัม มูลค่า 60,000 ดอลลาร์ (ราว 2.17 ล้านบาท) มีเจ้าหน้าที่ติดอาวุธ 22 คนคอยเฝ้า ส่วนหนังสือสองเล่มที่มีมูลค่าเท่ากัน กลับวางอยู่ที่ไหนสักแห่งในห้องสมุดแห่งหนึ่งในยุโรป และมีหญิงชราตัวเล็กคนเดียวคอยดูแล ซึ่งบ่อยครั้งก็ไม่มีแม้แต่กล้องวงจรปิด” ซิเรคิดเซ กล่าวกับ บีบีซีจากเรือนจำในเอสโตเนีย

แล้วอะไรคือปัจจัยที่ผลักดันให้ราคาหนังสือเหล่านี้สูงลิ่ว โดยเฉพาะวรรณกรรมคลาสสิกของรัสเซียในศตวรรษที่ 19 ซึ่งราคามีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

ดรูชนินชี้ให้เห็นถึงการเพิ่มขึ้นของหนังสือรัสเซียหายากในตลาดระหว่างปี 2022-2024 ซึ่งเป็นช่วงที่คลื่นอาชญากรรมในยุโรปพุ่งสูงสุด

ผู้เชี่ยวชาญควรจะรู้ว่า “นี่ไม่ใช่การขายจากคอลเลกชันส่วนตัว” เขากล่าว

เขากล่าวต่อว่า กลุ่มผู้ซื้อหนังสือราคาแพงซึ่งเป็นแวดวงจำกัด อาจมองว่าการซื้อของพวกเขาเป็นการกระทำที่แสดงถึงความรักชาติ

“นี่คือช่วงเวลาแห่งการนำหนังสือสำคัญกลับคืนสู่มาตุภูมิในเชิงประวัติศาสตร์” เขากล่าว

มิคาอิล ซัมทารัดเซ พลเมืองชาวจอร์เจีย คืออีกหนึ่งตัวอย่าง เขาถูกตัดสินว่ามีความผิดในเดือน มิ.ย. ที่ผ่านมา หลังจากขโมยและขายหนังสือมีค่าจากห้องสมุดมหาวิทยาลัยวิลนีอุสในประเทศลิทัวเนีย

ซัมทารัดเซลงทะเบียนเข้าใช้ห้องสมุดโดยใช้เอกสารปลอม และสั่งหนังสือหายากจำนวน 17 ฉบับ ซึ่งส่วนใหญ่มีตราประทับ จากนั้นเขาสับเปลี่ยนหนังสือ 12 เล่มด้วยฉบับที่ทำสำเนาขึ้นมา และนำหนังสือหายากอีก 5 เล่มออกจากห้องสมุด โดยไม่ส่งคืน

มูลค่ารวมของหนังสือที่ถูกขโมยนั้นประเมินไว้ใกล้เคียงกับ 700,000 ดอลลาร์สหรัฐ (ราว 23.1 ล้านบาท)

ซัมทารัดเซให้การในศาลว่า เขาขโมยหนังสือเหล่านั้นตามคำสั่งจากกรุงมอสโก จากนั้นเขาแพ็กหนังสือรวมกันแล้วส่งไปยังประเทศเบลารุสด้วยรถโดยสารประจำทาง และได้รับค่าตอบแทนเป็นสกุลเงินคริปโตจำนวน 30,000 ดอลลาร์สหรัฐ (ราว 990,000 ล้านบาท)

เขาอ้างว่าหนังสือที่ถูกทำสำเนาขึ้นมา รวมถึงเอกสารปลอมต่าง ๆ ก็ถูกส่งมาจากรุงมอสโกเช่นกัน

ซัมทารัดเซกล่าวว่าลูกค้าของเขาเป็นบุคคลระดับสูงในบริษัทจัดการประมูลแห่งหนึ่งในกรุงมอสโก

นี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่บริษัทจัดการประมูลถูกจับตามอง

ตามข้อมูลจากศาสตราจารย์กราลา มีหนังสืออย่างน้อย 4 เล่มจากห้องสมุดมหาวิทยาลัยวอร์ซอ ที่ถูกขายผ่านบริษัทจัดการประมูลชื่อว่า ลิทฟันด์ (LitFund) ในกรุงมอสโกช่วงปลายปี 2022 และในปี 2023

บีบีซีมีภาพหน้าจอจากศาสตราจารย์กราลา ซึ่งแสดงเว็บไซต์ประมูลที่มีหนังสือที่คาดว่าเป็นส่วนหนึ่งของคอลเลกชันจากห้องสมุด

หนึ่งในหนังสือที่ถูกประมูลคือ The Tales of Ivan Belkin (เรื่องเล่าของอีวาน เบลกิน) ของพุชกิน ซึ่งมีตราประทับจากศตวรรษที่ 19 ปรากฏอย่างชัดเจนในภาพถ่ายของหนังสือฉบับนั้น

อีกชุดหนึ่งในการประมูลเดียวกัน คือ หนังสือรวมบทกวีของพุชกินจำนวน 4 เล่ม ซึ่งสามารถเห็นตราประทับของมหาวิทยาลัยวอร์ซอ โดยภาพนี้ปรากฏบนหน้าเว็บไซต์ของบริษัทประมูล ซึ่งขณะนี้ถูกลบไปแล้ว

เซอร์เกย์ เบอร์มิสตรอฟ ผู้อำนวยการของบริษัทลิทฟันด์ กล่าวว่าการดำเนินงานของบริษัทประมูลเป็นไปตามกรอบกฎหมายของสหพันธรัฐรัสเซีย และบริษัทจะไม่รับหนังสือที่มีตราประทับของห้องสมุดของรัฐที่ยังเปิดทำการอยู่มาขาย

เบอร์มิสตรอฟกล่าวเพิ่มเติมว่า เจ้าของหนังสือจะต้องลงนามในสัญญากับบริษัทประมูล เพื่อยืนยันว่าแหล่งที่มาของหนังสือที่นำมาประมูลนั้นถูกต้องตามกฎหมาย จากนั้นหนังสือแต่ละเล่มจะถูกตรวจสอบอย่างละเอียดโดยผู้เชี่ยวชาญของบริษัท เพื่อให้แน่ใจว่าไม่มีตราประทับหรือเครื่องหมายอื่นใดจากห้องสมุดที่ยังเปิดทำการอยู่

เขากล่าวกับบีบีซีด้วยว่าตราประทับเก่าไม่ได้ทำให้เกิดข้อสงสัยเสมอไป

“ในช่วงหลังการปฏิวัติ มีหนังสือจำนวนมหาศาลจากห้องสมุดของจักรวรรดิรัสเซียที่ถูกแจกจ่ายไปทั่วโลก และไปอยู่ในคอลเลกชันของรัฐและเอกชนจำนวนมาก ดังนั้นหนังสือที่ไปอยู่ในคอลเลกชันส่วนตัว จึงสามารถหมุนเวียนในตลาดโลกได้อย่างเสรี”

ด้านศาสตราจารย์กราลากล่าวกับบีบีซีว่าประเด็นเรื่องตราประทับเก่านั้นมีความซับซ้อน

“ถ้ามีตราประทับอันเก่าแก่ของห้องสมุดมหาวิทยาลัยวอร์ซอ และยังมีเลขทะเบียนอันเป็นประวัติศาสตร์ให้เห็นอยู่ นั่นถือว่าเป็นสิ่งของทางประวัติศาสตร์ในตัวมันเอง [ไม่มีใคร] จะประทับตราใหม่หรือใส่รหัสใหม่ลงไป พวกมันอยู่กับตราเหล่านี้มา 200 ปี และไม่ได้รับการประทับตราใหม่เพราะเป็นการให้เกียรติ” เขากล่าวกับบีบีซี

ขณะเดียวกัน ปฏิบัติการพุชกินยังไม่สิ้นสุด อย่างน้อยหนึ่งผู้ต้องสงสัยกำลังรอการพิจารณาคดีในฝรั่งเศส โทษฐานขโมยหนังสือจากห้องสมุดที่นั่น และทางการเชื่อว่ายังมีอาชญากรอีกหลายคนที่ยังลอยนวล เช่นเดียวกับหนังสือทรงคุณค่าหลายเล่มของยุโรปที่ยังคงสูญหาย

วันพุธที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2568 ดร.วัชรพงศ์ ฝั้นติ๊บ ผู้อำนวยการวิทยาลัยเทคนิคเชียงใหม่ ปฏิบัติหน้าที่ผู้อำนวยการสำนักงานอาชีวศึกษาจังหวัดเชียงใหม่ และรักษาการในตำแหน่งที่ปรึกษาด้านนโยบายและแผน สำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา มอบหมายให้นายชรันต์ยุทธ์ บุญยง รองผู้อำนวยการฝ่ายบริหารทรัพยากร เป็นประธานในพิธีเปิด โครงการประชุมชี้แจงการใช้ระบบศูนย์เครือข่ายกำลังคนอาชีวศึกษา (V-COP) และติดตามภาวะ
การมีงานทำของนักเรียนนักศึกษา ประจำปีงบประมาณ 2568 พร้อมด้วย นางสาวเขมจิรา บุญสุข หัวหน้างานแนะแนวและจัดหางาน ครูที่ปรึกษานักเรียน นักศึกษา ที่จบการศึกษาประจำปีการศึกษา 2567 และครูแนะแนวประจำแผนกวิชา เข้าร่วมโครงการในครั้งนี้

โดยการจัดโครงการฯในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างฐานข้อมูลส่วนตัวให้นักเรียน นักศึกษา สถานศึกษา และสถานประกอบการ ของวิทยาลัยเทคนิคเชียงใหม่ ให้เป็นฐานข้อมูลสำหรับนักเรียน นักศึกษา เพื่อรวบรวมข้อมูลส่วนบุคคลและประวัติการศึกษา นักเรียนนักศึกษาปัจจุบัน รวมถึง ติดตามภาวะการมีงานทำของนักเรียนนักศึกษาที่จบปีการศึกษา 2567 โดยมีคณะครูที่ปรึกษานักเรียนนักศึกษาที่จบปีการศึกษา 2567 ระดับ ปวช.และปวส. และคณะครูแนะแนวแต่ละแผนกวิชา เข้าร่วมการอบรม ในครั้งนี้ รวมทั้งสิ้น จำนวน 75 คน

ในการจัดอบรมครั้งนี้ได้รับความอนุเคราะห์วิทยากรผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 2 ท่าน ร่วมบรรยายให้ความรู้แก่ผู้เข้าร่วมการประชุม ได้แก่
1.นายจักรวี สมศักดิ์ตระกูล ตำแหน่งครูชำนาญการ ครูวิทยาลัยเทคนิคเชียงใหม่
2.นายอนุชาติ รังสิยานนท์ ตำแหน่งครูชำนาญการ ครูวิทยาลัยเทคนิคเชียงใหม่
ซึ่งในการดำเนินการครั้งนี้ จะเป็นประโยชน์ต่อคณะครู เพื่อจะนำเอาความรู้ที่ได้รับนำไปใช้ในการสร้างฐานข้อมูลสำหรับนักเรียน เป็นตัวกลางเชื่อมโยงระหว่างนักเรียน นักศึกษา สถานศึกษา และสถานประกอบการ ต่อไป
ณ ห้องประชุมสุธาธรรม วิทยาลัยเทคนิคเชียงใหม่

• Facebook
• Twitter
• Line

การศึกษา