พระบรมธาตุเมืองนคร มรดกโลกทางวัฒนธรรมกับเดิมพันเศรษฐกิจภาคใต้

25 กรกฎาคม 2569 นับเป็นเพียงวันแห่งความภาคภูมิใจของชาวนครศรีธรรมราช “พระบรมธาตุเมืองนคร” ก้าวจากศูนย์รวมศรัทธาของคนไทย ไปสู่การเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรกของภาคใต้ และแห่งที่ 6 ของประเทศไทยอย่างเป็นทางการ

มติจากการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญ ครั้งที่ 48 ณ นครปูซาน สาธารณรัฐเกาหลี ทำให้วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารได้รับการยอมรับในระดับสากล หลังยืนหยัดเป็นศูนย์กลางพระพุทธศาสนา ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมของคาบสมุทรไทยมายาวนาน

แต่เบื้องหลังคำว่า “มรดกโลกทางวัฒนธรรม” ไม่ได้มีเพียงเรื่องเกียรติยศ ทว่าที่กำลังถูกจับตามองต่อจากนี้คือ นครศรีธรรมราชจะเปลี่ยนทุนทางศรัทธาที่สะสมมากว่าพันปี ให้กลายเป็นรายได้ การจ้างงาน และโอกาสทางเศรษฐกิจของคนในพื้นที่ได้มากเพียงใด

เพราะการขึ้นทะเบียนครั้งนี้อาจเป็นทั้งโอกาสครั้งใหญ่ และบททดสอบสำคัญของภาคใต้ในเวลาเดียวกัน

หลักฐาน 1,100 ปี เปลี่ยนความเข้าใจประวัติศาสตร์

องค์พระบรมธาตุเจดีย์เป็นภาพคุ้นตาของชาวนครศรีธรรมราชมาหลายชั่วอายุคน แต่ความเก่าแก่ที่ซ่อนอยู่ภายในเพิ่งถูกเปิดเผยชัดเจนขึ้นผ่านเทคโนโลยีสมัยใหม่

การสำรวจด้วยเครื่องมือธรณีฟิสิกส์เรดาร์ทะลุดิน หรือ GPR ประกอบกับการวิเคราะห์อายุอิฐบริเวณฐานเจดีย์ พบหลักฐานว่า ภายในองค์พระบรมธาตุมีโครงสร้างของเจดีย์องค์เดิมซ่อนอยู่ และมีอายุเก่าแก่กว่า 1,100 ปี

ข้อค้นพบดังกล่าวเปลี่ยนความเข้าใจเดิมที่เคยเชื่อว่าเจดีย์สร้างขึ้นเมื่อประมาณ 800 ปีก่อน โดยชี้ให้เห็นว่ารากฐานของพระบรมธาตุอาจย้อนกลับไปถึงยุคอาณาจักรศรีวิชัย ราวพุทธศตวรรษที่ 14 ก่อนจะได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในพุทธศตวรรษที่ 18 ตามอิทธิพลศิลปะลังกา

ตัวเลขอายุที่เพิ่มขึ้นช่วยเปิดภาพใหม่ว่า นครศรีธรรมราชเคยมีบทบาทสำคัญในฐานะจุดเชื่อมต่อของศาสนา การค้า และอารยธรรมในภูมิภาคเอเชียภาคพื้นสมุทร

ร่องรอยทางสถาปัตยกรรมยังสะท้อนการแลกเปลี่ยนอิทธิพลระหว่างศรีลังกา ชวา และมอญ ที่ดำเนินต่อเนื่องมายาวนานกว่า 1,250 ปี สอดคล้องกับเกณฑ์มรดกโลกข้อที่ 2 ซึ่งเน้นการแลกเปลี่ยนอิทธิพลด้านศิลปกรรม ศาสนา และสถาปัตยกรรมระหว่างวัฒนธรรมต่าง ๆ

กล่าวอีกนัยหนึ่ง พระบรมธาตุเมืองนครไม่ได้เป็นเพียงเจดีย์เก่าแก่ แต่เป็นหลักฐานว่าพื้นที่ภาคใต้ของไทยเคยอยู่บนเส้นทางสำคัญของโลกมาตั้งแต่กว่าพันปีก่อน

“แห่ผ้าขึ้นธาตุ” ศรัทธาที่ไม่เคยถูกแช่แข็ง

มรดกโลกหลายแห่งได้รับการยอมรับจากความยิ่งใหญ่ของโบราณสถาน แต่ความโดดเด่นของวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารอยู่ตรงที่สถานที่แห่งนี้ยังมีชีวิตอยู่ในความเชื่อและกิจวัตรของผู้คน

ภาพขบวนพุทธศาสนิกชนถือผ้าสีเหลือง ผ้าสีแดง หรือผ้าพระบฏ เดินเวียนรอบองค์พระบรมธาตุ ก่อนร่วมกันนำผ้าขึ้นห่มองค์เจดีย์ ยังคงปรากฏขึ้นทุกปีในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา

“ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ” สืบทอดต่อเนื่องมากว่า 800 ปี นับตั้งแต่สมัยพระเจ้าศรีธรรมโศกราช และยังคงดึงดูดผู้ศรัทธาจากทั่วประเทศไทย รวมถึงชาวพุทธจากมาเลเซียและสิงคโปร์ ให้เดินทางมายังนครศรีธรรมราช

สำหรับผู้คนจำนวนมาก การได้มากราบพระธาตุเมืองนครสักครั้งในชีวิตถือเป็นสิริมงคลสูงสุด ความเชื่อนี้ทำให้พื้นที่รอบวัดไม่ได้กลายเป็นเพียงแหล่งโบราณคดีที่เงียบงัน แต่ยังเป็นศูนย์กลางของพิธีกรรม การเดินทาง และการพบปะของผู้คนต่างถิ่น

นี่คือหัวใจของคำว่า “มรดกโลกที่มีชีวิต” หรือ Living Heritage เพราะสิ่งที่ได้รับการอนุรักษ์ไม่ได้มีเพียงอิฐ ปูน และสถาปัตยกรรม แต่รวมถึงศรัทธา ประเพณี และความทรงจำร่วมของชุมชน

คุณค่านี้สอดคล้องกับเกณฑ์มรดกโลกข้อที่ 6 ซึ่งให้ความสำคัญกับสถานที่ที่เชื่อมโยงโดยตรงกับความเชื่อ ประเพณี หรือวัฒนธรรมที่ยังคงดำรงอยู่

จากแรงศรัทธาสู่เม็ดเงินท่องเที่ยว

หลังการขึ้นทะเบียน สิ่งที่เห็นได้ชัดที่สุดคือโอกาสด้านการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมและการท่องเที่ยวเชิงศรัทธา

พระบรมธาตุเมืองนครมีจุดแข็งที่แตกต่างจากแหล่งท่องเที่ยวทั่วไป เพราะสามารถดึงดูดได้ทั้งผู้แสวงบุญ ผู้สนใจประวัติศาสตร์ นักท่องเที่ยวรุ่นใหม่ และผู้เดินทางจากประเทศเพื่อนบ้าน

หากจำนวนนักท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น รายได้ย่อมกระจายไปยังโรงแรม ร้านอาหาร รถโดยสาร ร้านขายของที่ระลึก ไกด์ท้องถิ่น และผู้ประกอบการรายย่อยในชุมชน

อย่างไรก็ตาม คำว่า “มรดกโลก” ไม่ได้หมายความว่าเม็ดเงินจะไหลเข้าพื้นที่โดยอัตโนมัติ การเติบโตจะเกิดขึ้นจริงก็ต่อเมื่อจังหวัดสามารถเชื่อมโยงวัดพระมหาธาตุฯ เข้ากับแหล่งท่องเที่ยวอื่น อาหารพื้นถิ่น งานหัตถกรรม และวิถีชุมชนได้อย่างเป็นระบบ

นักท่องเที่ยวที่เดินทางมาแล้วกลับภายในไม่กี่ชั่วโมง อาจสร้างรายได้ให้พื้นที่ได้จำกัด แต่หากสามารถออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวให้ผู้มาเยือนพักค้างคืน ใช้บริการในชุมชน และกระจายตัวไปยังอำเภออื่น ผลทางเศรษฐกิจก็จะขยายวงกว้างมากขึ้น

โจทย์จึงไม่ได้อยู่ที่จำนวนคนมาเยือนเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ว่ารายได้จากการท่องเที่ยวจะตกถึงมือคนท้องถิ่นมากน้อยเพียงใด

“ห่มสไบใส่ยีนส์” เมื่อวัฒนธรรมคุยกับคนรุ่นใหม่

อีกหนึ่งโอกาสที่เกิดขึ้นพร้อมกระแสมรดกโลก คือการนำวัฒนธรรมเก่ามาเล่าใหม่ให้เข้ากับพฤติกรรมของคนรุ่นปัจจุบัน

ก่อนหน้านี้ กระแส “ห่มสไบใส่ยีนส์” เป็นตัวอย่างชัดเจนของการผสมผสานชุดไทยกับแฟชั่นร่วมสมัย ทำให้การแต่งกายเชิงวัฒนธรรมไม่ถูกจำกัดอยู่เฉพาะงานพิธีหรือเทศกาลสำคัญอีกต่อไป

ภาพคนรุ่นใหม่สวมสไบคู่กับกางเกงยีนส์ ถ่ายภาพท่ามกลางสถาปัตยกรรมของวัด กลายเป็นเนื้อหาที่แพร่กระจายบนสื่อสังคมออนไลน์ และช่วยสร้างการรับรู้ในวงกว้างโดยไม่ต้องพึ่งการประชาสัมพันธ์แบบเดิมเพียงอย่างเดียว

ปรากฏการณ์นี้เปิดโอกาสให้ธุรกิจขนาดเล็ก ตั้งแต่ร้านเช่าชุดไทย ช่างแต่งหน้า ร้านเครื่องประดับทำมือ ช่างภาพ ไปจนถึงผู้ผลิตแฟชั่นประยุกต์ สามารถสร้างรายได้จากวัฒนธรรมในรูปแบบใหม่

แต่ซอฟต์พาวเวอร์จะไม่ยั่งยืน หากหยุดอยู่เพียงกระแสถ่ายภาพชั่วคราว สิ่งสำคัญคือการต่อยอดให้เกิดสินค้า บริการ และประสบการณ์ที่มีคุณภาพ พร้อมรักษาความหมายของสถานที่ไม่ให้ถูกลดทอนเหลือเพียงฉากสำหรับสร้างคอนเทนต์

มรดกโลกไม่ได้มีแต่ด้านสวยงาม

การเพิ่มขึ้นของนักท่องเที่ยวอาจนำมาซึ่งรายได้ แต่ก็มาพร้อมต้นทุนที่ต้องจัดการ ทั้งปัญหาจราจร ขยะ ความแออัด การใช้พื้นที่เชิงพาณิชย์ และความเสี่ยงต่อโบราณสถาน

หากปล่อยให้พื้นที่รอบวัดเติบโตโดยขาดการควบคุม ความสำเร็จจากการขึ้นทะเบียนอาจย้อนกลับมาทำลายคุณค่าที่ทำให้สถานที่แห่งนี้ได้รับการยอมรับตั้งแต่แรก

จังหวัดนครศรีธรรมราชจึงเตรียมแผนพัฒนาในหลายด้าน ครอบคลุมการจัดการจราจร การปรับภูมิทัศน์ การบริหารพื้นที่ และการเปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วม

หัวใจสำคัญคือการหาจุดสมดุลระหว่าง “การอนุรักษ์” กับ “การทำมาหากิน” เพราะหากกฎระเบียบเข้มงวดเกินไป ชุมชนอาจรู้สึกว่าตนเองถูกกันออกจากพื้นที่ แต่หากเปิดทางให้ธุรกิจเติบโตโดยไม่มีกรอบ มรดกทางวัฒนธรรมก็อาจถูกเปลี่ยนเป็นสินค้าเกินพอดี

เดิมพันใหญ่ของเศรษฐกิจภาคใต้

สถานะมรดกโลกทำให้พระบรมธาตุเมืองนครได้รับความสนใจจากสายตานานาชาติ แต่สิ่งที่จะตัดสินความสำเร็จในระยะยาวไม่ใช่เพียงจำนวนนักท่องเที่ยวหรือยอดใช้จ่าย

คำถามที่สำคัญกว่าคือ คนในชุมชนจะมีส่วนร่วมแค่ไหน รายได้จะกระจายอย่างเป็นธรรมเพียงใด และการพัฒนาจะรักษาคุณค่าของพื้นที่ไว้ได้หรือไม่

พระบรมธาตุเมืองนครจึงเป็นมากกว่าโบราณสถานที่ได้รับการรับรองจากยูเนสโก แต่กำลังกลายเป็นสนามทดสอบว่า ประเทศไทยจะเปลี่ยนรากเหง้าทางศรัทธาให้เป็นพลังเศรษฐกิจ โดยไม่ทำลายอัตลักษณ์ดั้งเดิมได้หรือไม่

จากนี้ “พระธาตุไร้เงา” อาจไม่ได้สะท้อนเพียงประวัติศาสตร์พันปี หากยังสะท้อนอนาคตของนครศรีธรรมราชและเศรษฐกิจวัฒนธรรมภาคใต้ด้วย

เพราะมรดกโลกจะมีความหมายอย่างแท้จริง ไม่ใช่เมื่อมีชื่อปรากฏอยู่ในบัญชีระดับสากลเท่านั้น แต่เมื่อความภาคภูมิใจนั้นสามารถสร้างชีวิตที่ดีขึ้นให้กับผู้คนซึ่งเฝ้ารักษามรดกแห่งนี้มาหลายชั่วอายุคน

ภาพปก : เพจ ททท.สำนักงานนครศรีธรรมราช : TAT Nakhon Si Thammarat Office