ภาพจำลองโพรไบโอติก ปัจจุบันผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่เป็นโพรไบโอติกกำลังได้รับความนิยมในหมู่ผู้บริโภคสายสุขภาพ เช่น โยเกิร์ต นมเปรี้ยว ที่มีจุลินทรีย์ตัวดีช่วยในการทำงานของลำไส้และระบบการขับถ่าย แต่โพรไบโอติกไม่ได้มีดีเพียงเท่านั้นวิทยาศาสตร์และการแพทย์สมัยใหม่ ยังพบความมหัศจรรย์ของจุลชีพในลำไส้อีกมากมายหลายสายพันธุ์ที่สามารถช่วยบรรเทาภาวะความเจ็บป่วยและความเสื่อมของร่างกายได้ เช่น ภาวะไตเรื้อรัง โดยล่าสุด ศ. ดร. สมหญิง ธัมวาสร และรศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์ ลีฬหวนิชกุล หน่วยภูมิคุ้มกันวิทยาภาควิชาจุลชีววิทยา คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้วิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์”โพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34 ” รูปแบบผงเพื่อผู้ป่วยที่มีภาวะไตวายเรื้อรัง
“จากการทดลองพบว่าเมื่อผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทานโพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัสแอล34 เป็นระยะเวลา 1 เดือน ปริมาณสารพิษยูรีเมียและไซโตไคน์ที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบ ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ” รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์กล่าว“
โพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34 เป็นแบคทีเรียประจำถิ่นของคนไทยจึงน่าจะเป็นอาหารเสริมที่เหมาะสมกับคนไทย”โพรไบโอติกกับสุขภาพ รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์ อธิบายว่า “โพรไบโอติก”คือจุลชีพที่มีประโยชน์ต่อร่างกาย ซึ่งอาจเป็นเชื้อแบคทีเรีย ราหรือยีสต์ก็ได้ แต่ส่วนใหญ่แล้วจะหมายถึงเชื้อแบคทีเรียที่อยู่ในลำไส้ ในร่างกายมนุษย์มีเชื้อแบคทีเรียทั้งดีและไม่ดี แบคทีเรียดีจะทำการสร้างสารอาหารบางอย่างที่มีประโยชน์ต่อร่างกายซึ่งร่างกายสร้างเองไม่ได้ เช่น กรดไขมันสายสั้น (Short-chain Fatty Acids) และ วิตามินบางอย่าง โดยโพรไบโอติกช่วยย่อยไฟเบอร์ ย่อยอาหารที่ร่างกายย่อยไม่ได้และยังช่วยแย่งอาหารจากแบคทีเรียไม่ดีทำให้แบคทีเรียไม่ดีลดจำนวนลงและแบคทีเรียดีก็จะเพิ่มจำนวนมากขึ้น
ปัจจุบันสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย) ได้กำหนดโพรไบโอติกที่สามารถใช้ในอาหารว่ามีทั้งหมด 23-24 สายพันธุ์ เช่น บิฟิโดแบคทีเรียม(Bifidobacterium) และ แลคโตบาซิลลัส (Lactobacillus หรือLacticaseibacillus) ทั้งยังรวมถึงเชื้อจำเพาะบางชนิด เช่น สแตฟฟิโลคอกคัส (Staphylococcus sciuri) และ โปรปิโอนิแบคทีเรียม(Propionibacterium arabinosum)โดยแลคโตบาซิลัสเป็นชื่อโพรไบโอติกที่ผู้บริโภคส่วนใหญ่รู้จักและคุ้นหูที่สุด
รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์ กล่าวว่า แลคโตบาซิลัสเป็นกลุ่มของแบคทีเรียกลุ่มหนึ่งมีคุณสมบัติในการสร้างกรด lactic ได้ดี ทำให้ถูกนำไปผลิตเป็นนมเปรี้ยวและโยเกิร์ต ในกลุ่มแลคโตบาซิลัสมีนามสกุลย่อย เราเรียกว่าสปีชีส์ เช่นแรมโนซัส (Rhamnosus) และคาเซอิ (Casei) ทั้งสองสปีชีส์จัดอยู่ในกลุ่มเดียวกันและมีความใกล้เคียงกันมาก เช่น การย้อมติดสี และเป็นแบคทีเรียที่ไม่ชอบออกซิเจนเหมือนกันแต่ก็มีความแตกต่างกันทางชีวเคมีบ้างเล็กน้อยเราก็เลยแยกเป็นคนละสปีชีส์
โพรไบโอติก แลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34 โพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34ถูกค้นพบครั้งแรกโดย ศ. ดร.สมหญิง ธัมวาสรจากภาควิชาจุลชีววิทยา จุฬาฯ เมื่อประมาณ 10 ปีที่แล้ว
ศ. ดร.สมหญิง ธัมวาสร และศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์ ลีฬหวนิชกุล “ท่านศึกษาเชื้อแบคทีเรียในเด็กทารกโดยสกัดโพรไบโอติกจากอุจจาระของทารกมาศึกษาแล้วพบว่ามีเชื้อบางกลุ่มที่น่าสนใจ” รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์กล่าว
ในกระบวนการวิเคราะห์ว่าแบคทีเรียที่ค้นพบมีประโยชน์หรือไม่ รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์กล่าวว่า การทดสอบต่อไปว่าวิธีทำคือแยกเชื้อแบคทีเรียจากอุจจาระและมีอาหารเลี้ยงเชื้อเราใส่อาหารที่แบคทีเรียชอบ มันก็จะเจริญเติบโตขึ้นมาเมื่อได้กลุ่มเชื้อแบคทีเรียแล้วก็จะมาวิเคราะห์ดูว่าแบคทีเรียตัวนี้มีคนเคยเจอหรือยัง หรือเป็นแบบเฉพาะที่ยังไม่มีคนเคยเจอเราทำการวิเคราะห์หาลำดับดีเอ็นเอ (Sequencing Analysis) และพบว่าแบคทีเรียในลำไส้ที่ชื่อว่าโพรไบโอติก แลคโตบาซิลัสแรมโนซัส แอล34 มี Sequence ไม่เหมือนตัวอื่นเป็นแลคโตบาซิลัสพันธุ์จำเพาะ ที่ไม่เหมือนกับแบคทีเรีย แลคโตบาซิลัส แรมโนซัส ตัวอื่นๆโพรไบโอติกที่ค้นพบ ยังมีคุณสมบัติ สามารถรักษาอาการอักเสบโรคไตเรื้อรัง โดยนำโพรไบโอติกแลคโตบาซิลัสแรมโนซัส แอล34 มาดลองกับสัตว์ทดลองเริ่มตั้งแต่โมเดลการติดเชื้อในลำไส้ โมเดลการติดเชื้อทางกระแสเลือดและโมเดลโรคไต พบว่าในโมเดลโรคไตโพรไบโอติก ลดปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบได้เมื่อเทียบกับสัตว์ทดลองที่ไม่ได้ให้โพรไบโอติก
“เราเริ่มทำในโมเดลของสัตว์ทดลองก่อน สัตว์ทดลองที่มีไตอยู่ 1ใน 6ส่วนของไตปกติจะมีการคั่งของของเสียที่ขับทางปัสสาวะเหมือนในคนเราให้โพรไบโอติกเข้าไปวันละครั้งนาน 3 เดือน พบว่าสามารถลด Gut-derived Uremic Toxins (GDUTs)หรือสารพิษยูรีเมียที่เกิดในลำไส้”
รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์ กล่าวต่อว่า โรคไตจะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของของเสียบางอย่างเนื่องจากขับออกทางปัสสาวะไม่ได้หรือขับออกได้น้อยลงของเสียเหล่านั้นจึงขับออกทางลำไส้แทนและจะถูกใช้โดยแบคทีเรียบางกลุ่มที่อยู่ลำไส้แล้วผลิตออกมาเป็นกลุ่มของสารที่ชื่อว่า GDUTsซึ่งทำให้เกิดการอักเสบเพิ่มขึ้นเกิดการแข็งตัวของหลอดเลือดส่งผลให้เกิดโรคเส้นเลือดสมองตีบหรือแตก และโรคหัวใจได้ง่ายขึ้น ทั้งยังเกิดการเสื่อมของไตเร็วขึ้นอีกด้วย
“แต่เมื่อเราให้โพรไบโอติก แลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34ซึ่งเป็นแบคทีเรียดี มันเข้าไปช่วยลดแบคทีเรียไม่ดีส่งผลให้สารพิษยูรีเมียดังกล่าวลดลง”เมื่อการทดลองในสัตว์ได้ประสิทธิผลดี ” รศ.ดร.นพ.อัษฎาศ์
หลังตากนั้นมี มีดำเนินการทดลองระยะต่อไปกับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังเมื่อปี 2567 โดยให้ผู้ป่วยรับประทานโพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัสแอล34 ในรูปแบบผงประมาณ 1 เดือน แล้วเจาะเลือดพบว่าค่า Gut- derived Uremic Toxins และไซโตไคน์ซึ่งเป็นปัจจัยที่วัดการอักเสบในเลือดนั้นลดลงแต่การทำงานของไตยังคงไม่เปลี่ยนแปลง”
“โพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34 เหมาะสำหรับผู้ป่วยโรคไตระยะที่ 3 – 5 ในระยะก่อนที่ผู้ป่วยจะล้างไต สำหรับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังที่ยังไม่จำเป็นต้องได้รับการล้างไตนั้น การรับประทานโพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34อาจช่วยลดการอักเสบได้ แต่สำหรับผู้ป่วยระยะที่ 5ซึ่งจำเป็นต้องได้รับการล้างไตนั้นอาจจะต้องให้โพรไบโอติกร่วมกับการล้างไตซึ่งจะได้ผลดีหรือไม่นั้นคงต้องทำการศึกษาเพิ่มเติมผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้ที่จะต้องทำการรักษาทดแทนไตแต่ไม่ได้รับการรักษานั้นอาจจะเกิดผลเสียที่รุนแรงถึงชีวิต” รศ.ดร.นพ.อัษฎาศ์กล่าว
อย่างไรก็ตาม ในผู้ป่วยโรคไต จะเกิดการสะสมของสารพิษยูรีเมีย เกิดภาวะซึม มีน้ำเกินในปอดหอบ หายใจไม่ได้ และตัวบวมเลือดออกในเยื่อหุ้มหัวใจส่งผลการบีบตัวของหัวใจผิดปกติและเสียชีวิตได้คงต้องเน้นว่าการให้โพรไบโอติกเป็นเพียงการรักษาเสริมเพิ่มจากการรักษาตามมาตรฐานเท่านั้นไม่สามารถทดแทนการรักษาตามมาตรฐานปัจจุบันได้
โพรไบโอติกรูปแบบผงสำหรับผู้ป่วยไตเรื้อรังขณะนี้ผลิตภัณฑ์โพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34ได้จดอนุสิทธิบัตรแล้ว โดยทีมวิจัย จุฬาฯ ได้ให้บริษัท Greater Pharma (เกรทเตอร์ฟาร์ม่า จำกัด) เป็นผู้ดำเนินการผลิต
“เราเก็บโพรไบโอติกแลคโตบาซิลัส แรมโนซัส แอล34 ในรูปแบบไลโอฟิไลซ์ (Lyophilized Form) ทำให้มันแห้งในแล็บเวลาจะใช้ก็มาเลี้ยงในหลอดทดลองเชื้อจะเจริญเติบโตแล้วก็เอาไปใช้ต่่อไป แต่ถ้าจะไปทำผลิตภัณฑ์วิธีที่จะทำให้เชื้อเจริญเติบโตโดยใช้ต้นทุนน้อยที่สุดเป็นการใช้วิธีการทางอุตสาหกรรมเราจึงร่วมมือกับบริษัทยาเพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่เป็นเกรดที่ผู้ป่วยทานได้ รสชาติดี โดยมีเป้าหมายเบื้องต้นให้มีราคาที่คนไทยเข้าถึงได้ง่ายการพัฒนาทางด้านเทคนิคการผลิตในอนาคตอาจจะทำให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่มีราคาถูกลงซึ่งเทคนิคเหล่านี้น่าจะเป็นองค์ความรู้หนึ่งที่สำคัญของประเทศในอนาคต”
สำหรับการออกแบบผลิตภัณฑ์โพรไบโอติกในรูปแบบผง รศ.ดร.นพ.อัษฎาศ์ บอกว่า คนเป็นโรคไตบางรายอยากรับประทานโพรไบโอติกกินโยเกิร์ตก็ไม่ได้เนื่องจากมีฟอสเฟตสูงโดยเฉพาะโรคไตวายเรื้อรังในระยะที่มีปัสสาวะน้อยและต้องดื่มน้ำน้อยถ้าต้องได้รับโพรไบโอติกรูปแบบที่ใช้น้ำเยอะก็จะไม่สามารถใช้ได้เลยใช้รูปแบบเป็นผงคนไข้ไม่อยากดื่มน้ำก็สามารถเทเข้าไปผสมกับข้าวได้หรือละลายน้ำในปริมาณน้อยแล้วดื่มก็ได้
อนาคตงานวิจัยจุลชีพกับการดูแลสุขภาพแม้จะได้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารแล้ว แต่การวิจัยยังไม่สิ้นสุด รศ.ดร.นพ.อัษฎาศ์ เผยถึงการศึกษาในระยะต่อไปว่า สนใจศึกษาว่าถ้าทานโพรไบโอติกในระยะเวลานานขึ้นจะช่วยลดภาวะแทรกซ้อนในโรคไตต่าง ๆ ได้หรือไม่เนื่องจากผลการทดลองที่ได้จากการรับประทานโพรไบโอติกเพียงหนึ่งเดือนอาจจะสั้นเกินกว่าที่จะเห็นผลดีอื่น ๆนอกจากนี้การทำให้เชื้ออยู่ในลำไส้ได้นานขึ้นควรจะทำอย่างไร
รศ. ดร.นพ.อัษฎาศ์ กล่าวเพิ่มเติมว่ผลิตภัณฑ์ประเภทที่เป็นอาหารของเชื้อโพรไบโอติก เรียกว่า พรีไบโอติก (Prebiotic)หรือทั้งตัวเชื้อโพรไบโอติกรวมกับอาหารของเชื้อที่เรียกว่า ซินไบโอติก(Synbiotic) ก็มีความน่าสนใจ หากเป็นไปได้ การมี“ซุปเปอร์โพรไบโอติก” อาจจะเกิดประโยชน์ในหลายโรคนอกจากนั้นการศึกษาโมเลกุลที่สร้างขึ้นจากโพรไบโอติก เช่นกรดไขมันสายสั้นก็น่าสนใจและง่ายสำหรับการทำเป็นผลิตภัณฑ์ที่เป็นยาซึ่งสามารถทำการเก็บรักษาได้ง่ายกว่าโพรไบโอติกที่เป็นจุลชีพที่มีชีวิต
———————————-
