การพลิกฟื้นเศรษฐกิจประเทศประชากรสูงอายุ

เริ่มเข้าสู่วัยกลางคนและแก่ตัวลงตั้งแต่ทศวรรษ 90 เป็นต้นไป ที่สำคัญคือ ส่วนใหญ่จะแก่ตัวต่อไปอีก (แต่ยังไม่ตาย) ในอีก 15 ปีข้างหน้า

ในทศวรรษ 90 นั้น อาจมองได้ว่า เป็นช่วงที่ประชากรไทยอายุน้อย (อายุมัธยฐาน 24.6 ปี) และประชากรหนุ่มแน่นและแข็งแรงมากที่สุด ในช่วงดังกล่าว เศรษฐกิจไทยขยายตัวสูงมาก มีคนอยู่ในวัยทำงาน (15-19 ปี) ถึง 34.59 ล้านคน (คนทำงานคิดเป็นสัดส่วนสูงถึง 63.4% ของประชากรทั้งหมด) และมีเด็ก (อายุ 0-14 ปี) ที่จะเป็นผู้ใหญ่ในอนาคตมากถึง 15.92 ล้านคน 

จึงมองได้ว่าตลาดไทยมีแต่จะขยายตัวใหญ่ขึ้นไปอีก ในขณะเดียวกันมีผู้สูงอายุเพียง 4.04 ล้านคน แปลว่าคนในวัยทำงาน 8.56 คนมีภาระต้องเสียภาษีเพื่อดูแลผู้สูงอายุ 1 คน

แต่มาวันนี้ (ปี 2568) ประชากรโดยรวมเริ่มลดลง แปลว่าตลาดของประเทศไทยกำลังหดตัวลง และที่สำคัญคือ จำนวนคนที่อยู่ในวัยทำงานลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ในขณะที่จำนวนผู้สูงอายุก็ยังเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ผลคือในปี 2568 คนในวัยทำงานเพียง 2.9 คน จะต้องรับภาระดูแลผู้สูงอายุ 1 คน (ที่มีจำนวนมากถึง 14.3 ล้านคน) 

นอกจากนั้นประชากรโดยรวมก็แก่ตัวลงโดยอายุมัธยฐาน เพิ่มขึ้นเป็น 41.5 ปี ถือว่าประชากรไทยเข้าสู่วัยกลางคนที่สุขภาพและพละกำลังย่อมไม่แข็งแรงเหมือนในช่วงปี 2533 และอีกเพียงไม่ถึง 15 ปี คือปี 2583 ประชากรโดยรวมแก่ตัวลงไปอีก อายุมัธยฐานเพิ่มขึ้นเป็น 46.5 ปี

มีผู้สูงอายุกว่า 20 ล้านคน เทียบกับคนวัยทำงานเพียง 36.9 ล้านคน (คนวัยทำงานสัดส่วนเพียง 57.65% ของประชากรทั้งหมด) และคนวัยทำงานเพียง 1.8 คน จะต้องดูแลผู้สูงอายุ 1 คน

ผมเห็นว่า การจะเร่งให้มีจำนวนเด็กเกิดใหม่เพิ่มขึ้นจะทำได้ยาก และจากประสบการณ์ในต่างประเทศก็ยังไม่เห็นประเทศใดที่ประสบความสำเร็จ นอกจากนั้นการเพิ่มการเกิดจะไม่ทันการณ์ เพราะกว่าเด็กจะโตเป็นผู้ใหญ่ และเป็นผู้มีผลผลิตและเสียภาษี ก็จะต้องใช้เวลาอีกนานนับ 10-20 ปี 

ดังนั้น การแก้ปัญหาในระยะสั้นและระยะกลางสำหรับประชากรที่กำลังแก่ตัวลงอย่างรวดเร็วคือ การทำให้ผู้สูงอายุมีสุขภาพดี เพื่อให้สามารถทำงานอย่างแข็งขันต่อไปอีกและเป็นผู้เสียภาษีเพื่อลดภาระของลูกหลาน

รายงานสถานการณ์ผู้สูงอายุไทยปี 2567 ระบุว่า ผู้สูงอายุเพียง 38% ยังคงทำงาน โดยกลุ่มที่ทำงานในภาคการเกษตรมีมากถึง 58.66% และนอกภาคการเกษตร 41.31% แสดงว่าจำแป็นจะต้องมีสุขภาพที่ค่อนข้างแข็งแรง แต่ทั้งนี้ในระยะยาวน่าจะส่งเสริมให้ได้ทำงานในภาคนอกภาคการเกษตรที่มีผลผลิตสูงกว่าและสามารถทำงานได้ยาวนานกว่า

ผมเชื่อว่า นโยบายที่จะส่งเสริมให้ผู้สูงอายุมีสุขภาพดี มีร่างกายแข็งแรงจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุ และที่สำคัญคือจะลดทอนการพึ่งพาลูกหลานและภาครัฐ ซึ่งปัจจุบันผู้สูงอายุพึ่งพาทั้ง 2 ส่วนนี้ค่อนข้างมาก

ทำอย่างไร ประชากรที่กำลังแก่ตัวจะมีสุขภาพดีและร่างกายแข็งแรง? ข้อมูลของประชากรไทยพบว่า ตอนที่อายุ 30-39 ปี ส่วนใหญ่ยังจะไม่มีโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (Non-Communicable Disease หรือ NCDs)

แต่เมื่ออายุ 40-49 ปี พบว่า 1/3 มี NCDs อย่างน้อยหนึ่งโรค เช่น ความดันโลหิตสูง และบางคนมีภาวะไขมันในเลือดสูงอีกด้วย ต่อมาหากไม่ดูแลสุขภาพให้ดีก็จะตามมาด้วยระดับน้ำตาลในเลือดสูง (และโรคเบาหวานจะตามมา)

กล่าวคือพบว่าในกลุ่มคนไทยที่อายุ 60 ปีหรือมากกว่า ประมาณครึ่งหนึ่งจะมี NCDs 2 โรค หรือมากกว่า โดย 50% มีความดันโลหิตสูง 20% มีน้ำตาลในเลือดสูง และมีจำนวนไม่น้อยที่เป็นโรคหัวใจและโรคกระดูกและกล้ามเนื้อเสื่อม ประเด็นคือ เมื่อเผชิญกับภาวะดังกล่าว ผู้สูงอายุจะมีร่างกายที่อ่อนแอ (ทำงานไม่ค่อยได้) และป่วยบ่อยๆ 

ข้อมูลของไทยพบว่า ค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษาผู้สูงอายุในแต่ละปีมากกว่าหนึ่งแสนบาท สูงกว่าการดูแลสุขภาพของคนอายุ 20-29 ปีเกือบ 10 เท่าตัว ทั้งนี้ เพราะคนอายุ 20-29 ปี หากป่วยก็มักจะเกิดจากอาการที่รักษาให้หายได้ในระยะเวลาอันสั้น เช่น ป่วยเพราะอาหารเป็นพิษ หรือบาดเจ็บเพราะประสบอุบัติเหตุทางรถยนต์

แต่ในกรณีของผู้สูงอายุจะมี NCDs เรื้อรังมาเป็นเวลานับ 10 ปี และเมื่อเจ็บป่วยก็มีอาการแทรกซ้อน ต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลที่ยาวนาน คิดเป็นสัดส่วนประมาณ 24 คนต่อผู้ป่วย 100 คน เมื่อเทียบกับคนอายุ 25-29 ปี ซึ่งสัดส่วนที่ต้องรับการรักษาในโรงพยาบาลมีเพียง 3-4 คนต่อผู้ป่วย 100 คน

ประเด็นคือ การดูแลสุขภาพของประชากรที่กำลังแก่ตัวนั้นจะต้องเริ่มต้นตั้งแต่อายุประมาณ 35 ปีที่ยังไม่มีโรคประจำตัว และเน้นการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม (ออกกำลังกาย เป็นประจำ ควบคุมน้ำหนักตัว เลิกสูบบุหรี่และดื่มสุรา) เพื่อหลีกเลี่ยงการเป็น NCDs ที่จะบั่นทอนสุขภาพเมื่อสูงอายุ

การให้ความสำคัญกับการป้องกันการเป็นโรคมากกว่าการรอรักษาโรค จึงจะเป็นทางรอดให้กับเศรษฐกิจไทยที่กำลังเผชิญกับการแก่ตัวของประชากรครับ