Blog

                เนื้อหาสาระข่าว/บทวิเคราะห์: ภายใต้สภาวะกดดันอย่างหนักจากรัฐบาลสหรัฐฯ และสภาพเศรษฐกิจที่แร้งแค้นของประเทศคิวบาในขณะนี้ ซึ่งเผชิญทั้งคำขู่จากประธานาธิบดีทรัมป์ที่ได้กล่าวเป็นนัยในช่วงสัปดาห์ที่ผ่านมาว่าสหรัฐฯ อาจพิจารณาเข้าควบคุมคิวบา “อย่างเป็นมิตร” ให้หลังการออกมาตรการชุดใหญ่ในการกีดกันการนำเข้าพลังงาน โดยเฉพาะน้ำมันจากประเทศพันธมิตรของคิวบา และการกดดันให้นานาประเทศยกเลิกโครงการความร่วมมือทางการแพทย์กับคิวบา เพื่อตัดแหล่งรายได้จากต่างประเทศที่สำคัญและการเข้าถึงเงินตราจากต่างประเทศ แรงกัดดันทั้งหมดทำให้รัฐบาลคิวบาจำต้องปรับมาตรการทางเศรษฐกิจในประเทศมากขึ้น โดยล่าสุดทางการคิวบาอนุญาตให้ธุรกิจภาคเอกชนสามารถร่วมดำเนินธุรกิจกับภาครัฐได้เป็นครั้งแรกในระยะเวลากว่า 70 ปี ซึ่งถือเป็นอีกหนึ่งหมุดหมายที่น่าจับตาเป็นอย่างยิ่งสำหรับประเทศที่ปกครองด้วยระบบสังคมนิยมมาเป็นเวลานาน

                  เมื่อวันที่ 2 มีนาคมที่ผ่านมา ในที่ประชุมคณะรัฐมนตรีคิวบา ประธานาธิบดี Miguel Diaz-Canel ได้กล่าวในที่ประชุมดังกล่าว ว่าขณะนี้ประเทศคิวบาจำเป็นต้องสร้างความเปลี่ยนแปลงในระบบเศรษฐกิจและสังคม โดยการยกระดับความร่วมมือระหว่างธุรกิจภาครัฐและภาคเอกชน ตลอดจนการส่งเสริมการทำธุรกิจกับชาวคิวบาโพ้นทะเล เป็นที่มาของการออกกฎระเบียบฉบับใหม่ในการอนุญาต และกำหนดกรอบการสร้างความร่วมมือทางธุรกิจระหว่างภาครัฐและภาคเอกชน ในลักษณะกิจการร่วมค้าภายในประเทศ (Domestic Joint Venture) ซึ่งถือได้ว่าเป็นการกำหนดวิธีการดำเนินธุรกิจใหม่ในประเทศคิวบาครั้งใหญ่ นับตั้งแต่การปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองคิวบามาเป็นระบอบสังคมนิยมคอมมิวนิสต์ ซึ่งกิจการภาคเอกชนถูกยึดครองให้เป็นของรัฐ (Nationalization) 

                   จากกฎระเบียบการอนุญาตและกำหนดกรอบดังกล่าว ได้วางหลักการที่สำคัญที่สุดไว้ในเรื่องของการอนุญาตให้กิจการร่วมค้าธุรกิจภาครัฐและภาคเอกชนนั้น สามารถเป็นผู้ดำเนินการด้านการส่งออก และนำเข้าสินค้าได้โดยตรงด้วยตัวเอง สามารถเป็นผู้รับและโอนเงินตราจากต่างประเทศได้ ทั้งยังสามารถกำหนดอัตราค่าแรง ระบบการแจกจ่ายผลกำไร และสิทธิในการบริหารจัดการสินทรัพย์ของตัวได้อีกด้วย สะท้อนให้เห็นความก้าวหน้าในความพยายามของรัฐบาลคิวบาที่ต้องการให้สร้างความยืดหยุ่นในระบบเศรษฐกิจมากขึ้น โดยให้สิทธิ์กับการดำเนินธุรกิจภาคเอกชนในมิติต่าง ๆ เพิ่มขึ้น

                   อย่างไรก็ตาม แม้จะดูเหมือนว่ารัฐบาลคิวบาได้ผ่อนคลายกฎระเบียบในด้านการดำเนินธุรกิจและระบบเศรษฐกิจในประเทศมากขึ้น แต่ด้วยรูปแบบการปกครองแบบสังคมนิยมที่ยังคงฝังรากลึกนั้น ทำให้ในกระบวนการส่วนใหญ่หรือแทบทั้งหมดนั้นยังคงอยู่ภายใต้การควบคุมของภาครัฐอยู่เสมอ กล่าวคือ ในกระบวนการที่จะจัดตั้งกิจการร่วมค้า หรือความร่วมมือระหว่างธุรกิจภาคเอกชนและภาครัฐที่ว่านั้น จะต้องได้รับความเห็นชอบจากกระทรวงเศรษฐกิจและการวางแผน (Ministry of Economy and Planning) ของคิวบาก่อนจึงจะสามารถจัดตั้งได้ ทั้งยังได้กำหนดข้อยกเว้นสร้างความร่วมมือระหว่างภาคเอกชนและภาครัฐใด ๆ ในกิจการที่เกี่ยวข้องกับ 1) การศึกษา 2) การสาธารณสุข และ 3) ความมั่นคง/กลาโหม และหากมีการเปลี่ยนแปลงในทางธุรกิจใด ๆ ก็จะต้องขอรับการเห็นชอบใหม่ทุกครั้ง ตลอดจนการควบรวมกิจการ การเข้าถือสิทธิ์ หรือการจัดทำสัญญาในทางธุรกิจ ก็จะอยู่ภายใต้การตรวจสอบและควบคุมในระดับกระทรวงขึ้นไป 

                   สำหรับการอนุญาตให้กิจการร่วมค้าธุรกิจภาคเอกชนและภาครัฐสามารถดำเนินการส่งออกและนำเข้าสินค้าได้ด้วยตัวเองนั้น ก็ยังคงมีเงื่อนไขว่าจะต้องเป็นไปตามกฎระเบียบที่มีอยู่ในปัจจุบัน ซึ่งสามารถสรุปได้โดยย่อว่าในการนำเข้าและส่งออกสินค้าก็ยังคงจำเป็นที่จะต้องพึ่งพากลไกและหน่วยงานภาครัฐของคิวบาที่ยังคงผูกขาดการดำเนินการในระบบการค้ากับต่างประเทศอยู่ เช่นเดียวกันกับการรับและโอนเงินตราจากต่างประเทศซึ่งสามารถทำได้ด้วยตัวเอง แต่ก็จะยังคงอยู่ภายใต้ระบบการแจกจ่ายเงินตราต่างประเทศส่วนกลาง (National Foreign Currency Allocation System) ของรัฐบาลคิวบาเช่นกัน

                     โดยสรุป คงจะเป็นการเหมาะสมมากกว่าที่จะกล่าวว่ารัฐบาลคิวบาอาจไม่ได้มีความตั้งใจที่จะสร้างการเปลี่ยนแปลงในระบบเศรษฐกิจของประเทศ แต่เป็นการปรับตัวให้เข้ากับสภาพความเป็นไปทางเศรษฐกิจและสังคม ตลอดจนแรงกดดันจากต่างประเทศ โดยเฉพาะจากสหรัฐฯ เพื่อประครองสถานการณ์ให้การดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจในประเทศพอที่จะเดินไปต่อได้ โดยการปรับตัวของรัฐบาลคิวบาในครั้งนี้ คือการส่งสัญญาณการยอมรับว่าระบบเศรษฐกิจของคิวบานั้นไม่สามารถเดินต่อไปได้โดยภาครัฐเป็นผู้ขับเคลื่อนหลักอีกต่อไป ทำให้จำเป็นต้องเปิดทางให้มีการขับเคลื่อนร่วมกันจากธุรกิจภาคเอกชนด้วย แต่ในขณะเดียวกันอำนาจในระบบของภาครัฐจะยังคงเหนือกว่า

                   อีกประเด็นที่น่าสนใจคือความเคลื่อนไหวจากสหรัฐฯ เกี่ยวกับการปรับตัวของรัฐบาลคิวบาในช่วงที่ผ่านมา ในมลรัฐฟลอริดาซึ่งเป็นรัฐที่มีประชากรผู้อพยพเชื้อสายคิวบา และประชากรรุ่นใหม่ที่สืบเชื้อสายมาจากคิวบาอาศัยอยู่มากที่สุดในสหรัฐฯ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตพื้นที่เมืองไมอามี ได้ปรากฎความเคลื่อนไหวไปในทางที่สอดรับกับทิศทางนโยบายของปธน.ทรัมป์ และนายมาร์โก รูบิโอ (Marco Rubio) รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของสหรัฐฯ ในเชิงสนับสนุนการดำเนินนโยบายของทั้งสอง โดยเชื่อมั่นว่าจะทำในสิ่งที่เป็นความหวังของชาวคิวบาในสหรัฐฯ ซึ่งก็คือการโค้นล้มระบอบเผด็จการในปัจจุบัน และเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองในคิวบาไปสู่เสรี

                   โดยในขณะนี้ในระดับวุฒิสภามลรัฐของฟลอริดา กำลังมีการผลักดันการแก้ไขกฎหมายระดับวุฒิสภาของมลรัฐ (Florida Senate Bill) SB 1178 ว่าด้วยการจำกัดและบังคับใช้การแทรกแซงจากต่างประเทศ (Foreign Interference Restriction and Enforcement Act) ซึ่งเป็นกฎหมายที่วางระเบียบและข้อจำกัดในการดำเนินการกิจการต่าง ๆ ระหว่างมลรัฐฟลอริดากับประเทศ / องค์กร / บุคคล ที่อยู่ในรายชื่อบัญชีประเทศ / องค์กร / บุคคลที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการก่อการร้ายหรือต้องเฝ้าระวังของทางการสหรัฐฯ ซึ่งรวมถึงประเทศคิวบาด้วย โดยรายละเอียดที่จะมีการแก้ไขนั้น จะเป็นการเตรียมความพร้อมให้มลรัฐฟลอริดามีความพร้อมที่จะดำเนินการด้านการค้าเสรีกับคิวบา โดยจะให้อำนาจผู้ว่าการมลรัฐฯ ในการออกคำสั่งผู้บริหารในการริเริ่มดำเนินการค้ากับคิวบาได้ทันที หากเมื่อรัฐบาลกลางของสหรัฐฯได้ปรับระดับความสัมพันธ์ทางการทูตกับประเทศคิวบา โดยการผลักดันการแก้ไขกฎหมายดังกล่าวได้รับเสียงตอบรับจากบรรดาสมาชิกสภามลรัฐฟลอริดาเป็นอย่างดี ซึ่งคาดว่าน่าจะสามารถผ่านความเห็นชอบสภาของมลรัฐได้ไม่ยาก 

                 ข้อคิดเห็น/ข้อเสนอแนะ: การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายในข้างต้นจากรัฐบาลคิวบา ถือว่าเป็นไปในทิศทางที่เปิดกว้างมากขึ้นให้กับบรรดาธุรกิจในประเทศที่สามารถทำการค้าจากต่างประเทศ ดังจะเห็นได้จะความต่อเนื่องของแนวทางนโยบายของรัฐบาลคิวบา ที่ก่อนหน้านี้รัฐบาลคิวบาได้อนุมัติให้มีการดำเนินธุรกรรมระหว่างประเทศด้วยสกุลเงินดอลลาร์สหรัฐฯ ซึ่งสคต. ณ เมืองไมอามีได้เคยเผยแพร่รายงานข่าวไปในเดือนธันวาคมปีที่ผ่านมา จนกระทั่งล่าสุดที่ได้เริ่มเปิดทางให้ธุรกิจภาคเอกชนมีส่วนร่วมในการดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจในประเทศได้ยืดหยุ่นมากขึ้น แม้ว่าจะยังคงต้องอยู่ภายใต้การควบคุมของภาครัฐ แต่ก็ถือเป็นเรื่องปกติของประเทศที่มีระบอบการปกครองสังคมนิยม

                 ทั้งนี้ พื้นที่มลรัฐฟลอริดา โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมืองไมอามี จะเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญต่อการกำหนดอนาคตของประเทศคิวบา เมื่อพิจารณาองค์ประกอบความสัมพันธ์ทั้งในด้านการเมือง เศรษฐกิจ และสังคม เนื่องจากข้อเท็จจริงที่ปรากฎว่านักการเมืองสหรัฐฯ ในปัจจุบันตั้งแต่ระดับท้องถิ่นในมลรัฐฟลอริดา จนถึงระดับรัฐบาลกลางของสหรัฐฯ ต่างก็มีนักการเมืองที่มีเชื้อสายอเมริกัน-คิวบาอยู่ในตำแหน่งสำคัญที่หลากหลาย ตั้งแต่สมาชิกสภาคองเกรส จนถึงรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ซึ่งทั้งหมดมีส่วนในการกำหนดทิศทางนโยบายและท่าทีของสหรัฐฯ ต่อรัฐบาลคิวบาในปัจจุบัน ดังจะเห็นได้จากการขยับตัวผลักดันการแก้กฎหมายของมลรัฐฟลอริดาล่าสุด

                 ในแง่ความสัมพันธ์ทางสังคม เขต Hialeah ซึ่งอยู่ในเมืองไมอามี คือพื้นที่ที่มีประชากรเชื้อสายคิวบาอยู่อาศัยมากที่สุดในสหรัฐฯ และในเมืองไมอามียังมีย่านที่เรียกว่า “Little Havana” ซึ่งเป็นศูนย์กลางธุรกิจและวัฒนธรรมที่สำคัญของผู้มีเชื้อสายคิวบาในเมืองไมอามี อีกทั้งในสถิติเชิงประชากรจะพบว่าผู้มีเชื้อสายคิวบา คือกลุ่มประชากรหลักในบรรดาผู้มีเชื้อสายลาตินอเมริกาทั้งหมดในเมืองไมอามี (ประมาณ 54%) ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งเสริมความสำคัญในทางเศรษฐกิจของเมืองไมอามี ที่จะสามารถเป็นสะพานเชื่อมไปยังประเทศคิวบาได้เป็นอย่างดี ทั้งด้วยที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ โครงสร้างพื้นฐาน ฐานประชากร และความสัมพันธ์เชิงธุรกิจที่ในปัจจุบันผู้มีเชื้อสายคิวบาในสหรัฐฯ อาศัยภาคบริการหลายด้านจากเมืองไมอามี ไม่ว่าจะเป็นการขนส่งพัสดุและสินค้า การส่งเงินระหว่างประเทศจากสหรัฐฯ ไปยังคิวบา 

                 หากเมื่อถึงวันที่สหรัฐฯ ได้ยกระดับความสัมพันธ์ทางการทูตกลับสู่ปกติกับรัฐบาลคิวบา สคต. ณ เมืองไมอามีเชื่อว่าความสัมพันธ์ทางการค้าระหว่างสองประเทศจะสามารถต่อติดกันได้ไม่ยาก ด้วยพื้นฐานความสัมพันธ์ทางการเมือง เศรษฐกิจ และสังคมที่มีอยู่ในเมืองไมอามีที่ได้กล่าวไปในข้างต้น โดยผู้ประกอบการ/ผู้ส่งออกสินค้าไทยที่สนใจตลาดประเทศคิวบาควรแสวงหาคู่ค้าในเมืองไมอามีที่สามารถเชื่อมโยงไปยังประเทศคิวบาได้ และอาจริเริ่มการติดต่อทางธุรกิจกันไว้ พร้อมกับการติดตามความคืบหน้าเชิงนโยบายของรัฐบาลสหรัฐฯ ต่อรัฐบาลคิวบาอย่างใกล้ชิด เพื่อประโยชน์ในการวางแผนด้านกลยุทธ์การส่งออก และการขยายตลาดต่อไป 

แหล่งสืบค้น/อ้างอิงข้อมูล:  
1) “Cuba Regulates Partnerships of State and Private Sectors” โดย Eloy Viera Cañiva จาก Havana Times
2) “Cuba Allows Public-Private Ventures as US Pushes to Open Economy” โดย/จาก Bloomberg
3) “With Iran and Venezuela Leaders Down, Florida Prepares for End to Cuban Regime” 
      โดย Alexandra Glorioso และ Claire Heddles จาก Miami Herald

สคต. ไมอามี /วันที่ 5 มีนาคม 2569

Back to top button

สงครามในอิหร่านสั่นคลอนเป้าหมายและความทะเยอทะยานของจีนอย่างไร

ที่มาของภาพ, AFP via Getty Images

• • Author, ลอรา บิกเกอร์
  • Role, ผู้สื่อข่าวบีบีซีประจำประเทศจีน

• เมื่อ 7 ชั่วโมงที่แล้ว

• เวลาอ่าน: 12 นาที

แม้ขณะนี้จีนจะยังไม่ได้รับแรงกระแทก อันเป็นผลกระทบอย่างรุนแรงจากสงครามในตะวันออกกลางโดยตรง แต่พญามังกรก็เริ่มรู้สึกได้ถึงแรงกระเพื่อมน้อย ๆ ของระลอกคลื่นจากปัญหาการสู้รบในต่างแดนบ้างแล้ว

เมื่อมองถึงอนาคตในระยะสั้น จีนยังคงมีปริมาณน้ำมันสำรองให้พอใช้ไปได้อีกหลายเดือน และหลังจากที่น้ำมันในส่วนนั้นหมดแล้ว ก็สามารถหันไปขอความช่วยเหลือด้านพลังงานจากมหามิตรอย่างรัสเซียได้

ทว่าในระยะยาวแล้ว สงครามในอิหร่านและตะวันออกกลางที่อาจจะกินเวลายืดเยื้อเนิ่นนาน ทำให้จีนอดวิตกกังวลไม่ได้ และเริ่มวางแผนคิดคำนวณสำหรับวันข้างหน้าแล้ว เพราะการสู้รบไม่ได้ส่งผลกระทบแค่เพียงการลงทุนของจีนในภูมิภาคดังกล่าวเท่านั้น แต่ยังเป็นอุปสรรคขัดขวางต่อความทะเยอทะยานของจีน ที่ได้วางแผนการขึ้นสู่ความเป็นชาติมหาอำนาจของโลกเอาไว้ก่อนหน้านี้

ในสัปดาห์นี้บรรดาผู้แทนของสมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์หลายพันคน ได้เข้าร่วมการประชุมประจำปีของสภาประชาชนแห่งชาติในกรุงปักกิ่ง เพื่อหารือถึงการวางแผนเดินหน้าสู่อนาคต อันจะเป็นนโยบายที่นำทางให้ประเทศซึ่งมีขนาดเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับสองของโลก สามารถฟันฝ่าผ่านอุปสรรคและปัญหาต่าง ๆ รวมถึงอัตราการบริโภคที่กำลังตกต่ำ, วิกฤตอสังหาริมทรัพย์ที่มีมายาวนาน, และหนี้สาธารณะจำนวนมหาศาลไปได้

นี่นับเป็นครั้งแรกตั้งแต่ปี 1991 เป็นต้นมา ที่รัฐบาลจีนยอมลดระดับความคาดหวัง ในการตั้งเป้าหมายเรื่องอัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจลง แม้จีนจะมีการพัฒนาไปอย่างรวดเร็ว ในแวดวงอุตสาหกรรมเทคโนโลยีระดับสูงและพลังงานหมุนเวียนก็ตาม

แต่เดิมนั้นจีนยังคงมีความหวังที่จะส่งออกเพิ่มขึ้น เพื่อแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจที่เป็นอยู่ ทว่าก็เป็นเวลาหนึ่งปีมาแล้ว ที่จีนต้องติดหล่มกับการทำสงครามการค้ากับสหรัฐฯ และมาในตอนนี้ยังต้องเผชิญกับสถานการณ์ยุ่งยากในตะวันออกกลาง ซึ่งเป็นภูมิภาคที่ตั้งของเส้นทางขนส่งสินค้าทางทะเลที่สำคัญ และยังเป็นแหล่งจ่ายพลังงานแหล่งหลักให้กับจีนอีกด้วย

ยิ่งสงครามยืดเยื้อยาวนานขึ้นเท่าไหร่ จีนก็จะยิ่งได้รับความเสียหายมากขึ้นเท่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีที่ช่องทางเดินเรือผ่านช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) ยังคงถูกปิดกั้นอยู่

“ภาวะปั่นป่วนขาดเสถียรภาพ และไร้ความมั่นคงปลอดภัยของภูมิภาคตะวันออกกลางในระยะยาว จะส่งผลกระทบต่อภูมิภาคอื่น ๆ ที่มีความสำคัญต่อจีนด้วย” ดร.ฟิลิป เชตเลอร์-โจนส์ นักวิเคราะห์ด้านความมั่นคงระหว่างประเทศ จากราชสถาบันรวมเหล่าทัพ (RUSI) ของสหราชอาณาจักรกล่าว

“ตัวอย่างเช่นเศรษฐกิจของทวีปแอฟริกา ซึ่งในอดีตได้รับประโยชน์อย่างต่อเนื่อง จากการไหลเข้าของเงินทุนจำนวนมหาศาลจากภูมิภาคอ่าวเปอร์เซีย หากกระแสการลงทุนนี้หมดไป ก็มีความเสี่ยงที่ภาวะไร้เสถียรภาพจะแผ่ลามเป็นวงกว้าง ทั้งยังจะบ่อนทำลายความยั่งยืนของผลประโยชน์แห่งชาติจีน ซึ่งมีอยู่ในหลายประเทศในระยะยาว” ดร.เชตเลอร์-โจนส์ กล่าว

การที่จีนทำการค้าและมีการลงทุนในหลายภูมิภาคทั่วโลก ทำให้ตลาดและเงินลงทุนของจีนภายนอกดินแดนตะวันออกกลาง ต้องมาพลอยได้รับผลกระทบทางลบจากสงครามที่ยืดเยื้อไปด้วย ทำให้จีนเองก็มีความหวาดหวั่นไม่ต่างจากประเทศอื่น ๆ ซึ่งพากันเกรงว่าจะเกิดปัญหาจากสถานการณ์อันไม่แน่นอนนี้

ศาสตราจารย์เคอรี บราวน์ จากราชวิทยาลัยแห่งกรุงลอนดอน (KCL) มองว่า “จีนกำลังคิดเหมือนกับที่ทุกประเทศก็คิดเช่นกัน นั่นคือคิดฉงนสงสัยว่า แผนการสำหรับเกมสงครามในครั้งนี้ของสหรัฐฯ เป็นอย่างไร เพราะพวกคนอเมริกันคงไม่กระโจนเข้าทำสงครามโดยไม่วางแผนเอาไว้ก่อนแน่”

ทว่าศ.บราวน์ ยังกล่าวด้วยว่า “แต่ถึงอย่างนั้น จีนก็อาจจะคิดเหมือนกับที่หลายประเทศก็คิดอยู่ว่า พระเจ้า…พวกเขาช่างกล้ากระโจนเข้าสู่สงครามโดยไม่วางแผนเลยแม้แต่นิดเดียว พวกเราย่อมไม่ต้องการจะถูกลากเข้าสู่สถานการณ์สุ่มเสี่ยงเช่นนี้ หรือถูกลากไปเข้าร่วมปมปัญหาอื่น ๆ แต่ในขณะเดียวกัน เราก็ต้องลงมือทำอะไรสักอย่าง”

มิตรแท้ที่ไม่ค่อยจะยั่งยืนถาวร

โลกตะวันตกมองว่าอิหร่านคือพันธมิตรของจีนอยู่เสมอ และที่ผ่านมาในอดีต ทั้งสองประเทศก็หยิบยื่นมิตรไมตรีให้กันด้วยดีจริง ๆ โดยการเดินทางเยือนต่างประเทศครั้งสุดท้ายในชีวิตของอยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดของอิหร่าน คือการเดินทางเยือนกรุงปักกิ่งในปี 1989 โดยได้มีโอกาสถ่ายรูปเป็นที่ระลึกกับกำแพงเมืองจีนด้วย

ที่มาของภาพ, Getty Images

ความเป็นหุ้นส่วนของทั้งสองประเทศพัฒนาจนลึกซึ้งยิ่งขึ้น เมื่อประธานาธิบดีสี จิ้นผิง เดินทางเยือนกรุงเตหะรานในปี 2016 จนในที่สุดทั้งสองประเทศก็ได้ลงนามในความตกลงการเป็นหุ้นส่วนทางยุทธศาสตร์ 25 ปี เมื่อปี 2021

จีนให้คำมั่นว่าจะลงทุนระยะยาวในอิหร่าน คิดเป็นมูลค่า 400,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ตลอดระยะเวลา 25 ปี แลกกับการที่อิหร่านจะส่งน้ำมันให้กับจีนอย่างต่อเนื่องไม่มีขาด ซึ่งนักวิเคราะห์หลายคนมองว่า มีเพียงเศษเสี้ยวของเงินทุนจีนก้อนโต ที่ตกไปถึงมือของประชาชนชาวอิหร่านจริง ๆ ทว่าที่ผ่านมา รัฐบาลอิหร่านก็ได้รักษาสัญญาที่ให้ไว้กับจีนในเรื่องนี้เป็นอย่างดี

ศูนย์ศึกษานโยบายพลังงานโลก (CGEP) ของมหาวิทยาลัยโคลัมเบียในสหรัฐฯ เผยว่าสถิติล่าสุดในปี 2025 ชี้ว่าจีนนำเข้าน้ำมันดิบ 1.38 ล้านบาร์เรลต่อวันจากอิหร่าน คิดเป็นราว 12% ของปริมาณการนำเข้าน้ำมันดิบทั้งหมดของจีน ทว่าในจำนวนนี้มีไม่น้อย ที่ถูกติดฉลากเสียใหม่ว่าเป็นน้ำมันดิบจากมาเลเซีย เพื่อปกปิดกลบเกลื่อนแหล่งที่มาที่แท้จริงของมัน

ทีมนักวิจัยของ CGEP ได้เผยแพร่รายงานที่อ้างว่า มีน้ำมันดิบจากอิหร่านกว่า 46 ล้านบาร์เรล ถูกเก็บสำรองไว้ในคลังสินค้าลอยน้ำของภูมิภาคเอเชีย และมีมากกว่านั้นที่ถูกเก็บไว้ในคลังสินค้าทัณฑ์บน ซึ่งยังไม่ได้เสียภาษีศุลกากร ที่เมืองท่าใหญ่ ๆ ของจีนอย่างต้าเหลียนและโจวชาน โดยมีบริษัทน้ำมันแห่งชาติของอิหร่านเป็นผู้เช่าถังเก็บน้ำมัน

นอกจากนี้ยังมีข้อกล่าวหาว่า จีนกับอิหร่านทำการค้าอาวุธกันอีกด้วย แต่ที่ผ่านมาจีนได้ปฏิเสธหนักแน่นว่า ไม่ได้ขายขีปนาวุธร่อนต่อต้านเรือรบให้อิหร่าน ทว่าหน่วยข่าวกรองของสหรัฐฯ กลับกล่าวหาว่า จีนสนับสนุนโครงการพัฒนาขีปนาวุธของอิหร่าน โดยช่วยฝึกอบรมวิศวกรและมอบชิ้นส่วนที่จำเป็นในการผลิตอาวุธให้

บรรดาองค์กรพิทักษ์สิทธิมนุษยชนต่างกล่าวหาว่า การปราบปรามผู้ประท้วงต่อต้านและผู้วิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลอิหร่านอย่างรุนแรงโหดเหี้ยม เกิดขึ้นได้โดยมีสาเหตุส่วนหนึ่ง มาจากการที่จีนมอบเทคโนโลยีสอดแนมและจดจำใบหน้าให้กับทางการอิหร่าน

แม้จะดูเหมือนว่าทั้งสองประเทศเป็นมิตรแท้ที่มีสายสัมพันธ์เหนียวแน่น จนสื่อบางกลุ่มที่เน้นเสนอข่าวแบบใส่สีตีไข่ เหมารวมเอาจีนและอิหร่านเข้าเป็นหนึ่งใน “แกนนำของความปั่นป่วน” (Axis of Upheaval) หรือแก๊งจอมวายร้ายที่คอยก่อปัญหาป่วนโลก เช่นเดียวกับรัสเซียและเกาหลีเหนือ เพราะดูเหมือนว่าทั้งสี่ประเทศ ต่างก็ต้องการจะเปลี่ยนแปลงโค่นล้มระเบียบโลกที่มีสหรัฐฯ เป็นผู้นำ ทว่าในความเป็นจริงแล้ว ความสัมพันธ์ของมิตรทั้งสี่คือการทำธุรกรรมแลกเปลี่ยนผลประโยชน์ ในแบบที่เรียกว่ายื่นหมูยื่นแมวกันมากกว่า

ที่มาของภาพ, Getty Images

“ไม่มีเหตุผลที่แท้จริงในเชิงอุดมการณ์หรือวัฒนธรรม ที่ผลักดันให้จีนต้องเป็นมิตรกับอิหร่าน” ศ.บราวน์กล่าว “ในบางครั้งกลยุทธ์แบ่งแยกแล้วปกครองของจีน ก็ได้รับผลดีจากการที่อิหร่านคอยรบกวนสหรัฐฯ อยู่เสมอ ดังนั้นผมเห็นว่าเหตุผลส่วนใหญ่ที่ทำให้จีนผูกมิตรกับอิหร่าน น่าจะเป็นเหตุผลในเชิงลบมากกว่าเชิงบวก”

“พื้นฐานของความสัมพันธ์ฉันมิตรเช่นนี้เปราะบางอย่างยิ่ง มันได้ผลเพียงในช่วงเวลาหนึ่งเท่านั้น แต่ไม่นับว่าเป็นความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งแน่นแฟ้นเลย”

จีนมองพันธมิตรของตนเอง ในแบบที่ต่างจากชาติตะวันตกมองพันธมิตรของตน เพราะจีนไม่ยอมลงนามในสนธิสัญญาป้องกันประเทศร่วมกัน และไม่สู้จะรีบเร่งมาหยิบยื่นความช่วยเหลือให้กับมิตรประเทศของตนแต่อย่างใด แต่กลับพยายามอย่างสุดกำลังทุกวิถีทาง ที่จะไม่เข้าไปข้องเกี่ยวในความขัดแย้งทุกเรื่อง

แกนนำบุกตะลุย

ทว่านั่นไม่ได้หมายความว่า จีนลอยตัวอยู่เหนือปัญหา โดยไม่ได้รับความเดือดร้อนจากสงครามในตะวันออกกลางแต่อย่างใด ก่อนหน้านี้จีนได้ออกแถลงการณ์ประณามสหรัฐฯ และอิสราเอลอย่างเบาะ ๆ โดยใช้ถ้อยคำนุ่มนวลตามความคาดหมาย และเรียกร้องให้มีการหยุดยิงทันที

นายหวัง อี้ รัฐมนตรีต่างประเทศจีนแถลงว่า “ถือเป็นเรื่องที่รับไม่ได้อย่างยิ่ง กับการที่สหรัฐฯ และอิสราเอล เปิดฉากโจมตีอิหร่าน ยิ่งไม่ต้องพูดถึงการสังหารผู้นำของชาติที่เป็นเอกราชและมีอธิปไตย เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงโค่นล้มระบอบการปกครอง”

แต่ในความเป็นจริงแล้ว ข้อจำกัดในการเข้าเป็นหุ้นส่วนหรือพันธมิตรกับจีน ได้ถูกเปิดเปลือยให้เห็นกันอย่างชัดแจ้ง ในตอนที่สหรัฐฯ ใช้ปฏิบัติการทางทหารกับเวเนซุเอลา เมื่อเดือนม.ค. ที่ผ่านมา และอีกครั้งในตอนที่ทำสงครามกับอิหร่านในขณะนี้ เพราะในสถานการณ์ทั้งสอง จีนได้แต่ถอยออกไปเป็นเพียงผู้สังเกตการณ์ในวงนอก โดยไม่สามารถจะเข้าช่วยประเทศมหามิตรที่เป็นหุ้นส่วนทางยุทธศาสตร์กันได้เลย

ศ.เชตเลอร์-โจนส์ บอกว่า ปัจจุบันจีนพยายามวางตัวเป็น “ผู้ถ่วงดุลสหรัฐฯ ที่มีความรับผิดชอบ” ในเวทีการเมืองโลก “แต่ในแง่ของการถ่วงดุลทางการทหารแล้ว ที่ผ่านมาสหรัฐฯ คือฝ่ายที่แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า แท้จริงแล้วการเป็นมหาอำนาจทางการทหารนั้นคืออะไร สหรัฐฯมีความสามารถกำหนดผลการรบได้ในสมรภูมิทุกแห่งทั่วโลก แต่จีนนั้นยังไม่ใช่มหาอำนาจทางการทหารในระดับเดียวกัน”

ศ.เชตเลอร์-โจนส์ อธิบายเพิ่มเติมว่า “แม้จีนจะเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจ แต่ยังมีแสนยานุภาพในระดับที่ไม่พร้อมจะยื่นมือเข้าช่วยเหลือปกป้องพันธมิตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสถานการณ์เช่นนี้ได้ แม้จีนจะอยากช่วยก็ตาม”

เพื่อแก้ไขปัญหาน่าห่วงกังวลเรื่องนี้ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง จะยังคงวางตัวเป็นผู้นำระดับโลกที่สุขุมมั่นคง และไม่ทำสิ่งใดที่แหวกขนบหรือเหนือความคาดหมายอย่างเด็ดขาด ซึ่งเป็นภาพลักษณ์ของผู้นำที่ตรงข้ามกับโดนัลด์ ทรัมป์ อย่างยิ่ง

ศ.สตีฟ ซาง ผู้อำนวยการสถาบันจีนศึกษา ของสำนักวิชาบูรพคดีศึกษาและแอฟริกาศึกษา (SOAS) แห่งมหาวิทยาลัยลอนดอน แสดงความเห็นว่า “ถ้อยแถลงของจีนจะเป็นไปในแนวทางที่ว่า โดนัลด์ ทรัมป์ ได้แสดงให้โลกเห็นจนสิ้นสงสัยกันอีกครั้ง ถึงความสับปลับปลิ้นปล้อนของชาติตะวันตก และวาทะลวงโลกที่พวกเขาชอบพูดถึง เกี่ยวกับกฎเกณฑ์ระหว่างประเทศในแนวทางเสรีนิยม”

ที่มาของภาพ, Getty Images

ศ.ซาง ยังกล่าวเสริมว่า “การขาดแคลนพลังงานและผลกระทบต่อการเดินทางด้วยเครื่องบิน ซึ่งมาจากการสู้รบในครั้งนี้ จะส่งผลร้ายทางเศรษฐกิจที่ใหญ่หลวง ต่อประเทศกำลังพัฒนาในซีกโลกใต้ ยิ่งกว่าผลกระทบทางเศรษฐกิจที่จะมีต่อชาติตะวันตก”

“ในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า บางประเทศในซีกโลกใต้จะเกิดการขาดแคลนอาหาร และในตอนนี้เราเริ่มเห็นรอยร้าวของความแตกแยก ระหว่างเหล่าพันธมิตรชาติตะวันตกแล้ว ตัวอย่างเช่นสเปนและสหราชอาณาจักร ถูกสหรัฐฯ เพ่งเล็งตำหนิโดยเฉพาะ”

แต่ถึงกระนั้นจีนยังคงเชื่อมั่นว่า ตนเองยังมีโอกาสทำหน้าที่เป็นสื่อกลางในการเจรจาสันติภาพ โดยทำงานร่วมกับประเทศที่เป้นกลางอื่น ๆ โดยนายหวัง อี้ รัฐมนตรีต่างประเทศจีนบอกว่า ตนได้พูดคุยกับรัฐมนตรีต่างประเทศของโอมานและฝรั่งเศสในเรื่องนี้แล้ว และจีนยังประกาศว่าจะส่งทูตพิเศษของตนไปยังตะวันออกกลางด้วย

การมาเยือนของทรัมป์

ก้าวย่างของจีนเป็นไปอย่างช้า ๆ และระมัดระวัง เพราะปัจจัยสำคัญที่ต้องคำนึงถึงอยู่เสมอ คือผู้นำสหรัฐฯ ที่มีบุคลิกเอาแน่เอานอนไม่ได้ และที่สำคัญประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ มีกำหนดจะเดินทางเยือนจีนในช่วงปลายเดือนมี.ค. นี้

ที่ผ่านมาไม่มีถ้อยแถลงครั้งใดของจีน ที่วิพากษ์วิจารณ์การโจมตีอิหร่าน โดยพาดพิงไปถึงตัวของโดนัลด์ ทรัมป์ โดยตรงเลย ซึ่งการทูตในลักษณะนี้จะช่วยให้จีนจับมือกับสหรัฐฯ ในเรื่องของเศรษฐกิจได้ง่ายขึ้น

แม้หลายคนตั้งข้อสงสัยว่า การเดินทางเยือนจีนของทรัมป์อาจถูกยกเลิกไปเพราะความขัดแย้งในเวทีโลก แต่เท่าที่สังเกตได้ในปัจจุบัน ยังคงมีสัญญาณในเชิงบวกที่แสดงว่า การเยือนจีนของผู้นำสหรัฐฯ น่าจะเกิดขึ้นตามกำหนดเดิม สำนักข่าวรอยเตอร์รายงานว่า เจ้าหน้าที่จากทั้งสองฝ่ายมีกำหนดจะพบหารือกัน เพื่อตระเตรียมการเยือนดังกล่าวแล้ว

ศ.เชตเลอร์-โจนส์ มองว่า จีนอาจใช้โอกาสนี้ในการสังเกตท่าทีของสหรัฐฯ เพื่อคาดการณ์ถึงปฏิกิริยาของทรัมป์ต่อปัญหาร้อนแรงของจีน อย่างเช่นการเรียกร้องเอกราชของไต้หวัน “หากปรากฏชัดว่าการทำสงครามในตะวันออกกลางครั้งนี้ ไม่เป็นที่นิยมชื่นชอบของชาวโลก สหรัฐฯ อาจโน้มเอียงไปในทางที่จะควบคุมตนเองมากขึ้น ในเรื่องของนโยบายต่างประเทศและความมั่นคง และหากรัฐบาลสหรัฐฯ ชุดต่อไปนำแนวทางนี้ไปใช้ จีนจะมีอิสระมากขึ้นในการแสวงหาผลประโยชน์ ทั้งในภูมิภาคของตนและในทุกที่ทั่วโลก”

ศ.บราวน์ แสดงความเห็นทิ้งท้ายว่า แม้บางบุคคลและองค์กรอย่างเช่นกองทัพปลดปล่อยประชาชนจีน จะได้โอกาสจากสงครามครั้งนี้ ในการโฆษณาชวนเชื่อผ่านสื่อสังคมออนไลน์ โดยสร้างภาพให้สหรัฐฯ เป็นพ่อค้าสงคราม แต่การมีผู้นำระดับโลกที่ “ทำตัวเอาแน่เอานอนไม่ได้และมีบุคลิกภาพผิดปกติ” ก็สร้างความกังวลใหญ่หลวงให้จีนด้วยเช่นกัน

“ผมว่าจีนไม่ต้องการให้โลกมีสหรัฐฯ เป็นผู้ครองอำนาจครอบงำ แต่ในขณะเดียวกัน จีนก็ไม่ปรารถนาสถานการณ์ที่ผู้นำสหรัฐฯ เอาแน่เอานอนไม่ได้อย่างนี้เช่นกัน”

เนื้อข่าว 

 ภาคการผลิตข้าวของเอเชีย รวมถึงเวียดนาม กำลังอยู่ในช่วงการปรับทิศทางเชิงโครงสร้างของอุตสาหกรรม จากแนวทางที่มุ่งขยายพื้นที่เพาะปลูกและเพิ่มปริมาณผลผลิตรวมไปสู่การยกระดับมูลค่าทางเศรษฐกิจต่อหน่วยพื้นที่มากยิ่งขึ้น ภายใต้บริบทที่อุปทานข้าวในตลาดโลกยังคงอยู่ในระดับสมดุลกับความต้องการบริโภค โดยในปีการผลิต 2568 – 2569 คาดว่าปริมาณผลผลิตข้าวทั่วโลกจะอยู่ที่ประมาณ 556.4 ล้านตัน และหลายประเทศสามารถบรรลุระดับความมั่นคงทางอาหารแบบพึ่งพาตนเองได้แล้ว

อย่างไรก็ดี ปัจจัยกำหนดทิศทางการพัฒนาภาคข้าวในระยะต่อไปมิได้ขึ้นอยู่กับการเพิ่มปริมาณผลผลิตเป็นสำคัญ หากแต่เป็นแรงผลักดันจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ข้อกำหนดด้านการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ตลอดจนมาตรฐานการนำเข้าที่มีความเข้มงวดมากขึ้นในตลาดโลก ซึ่งส่งผลให้แนวทาง การเติบโตที่มุ่งเน้นการเพิ่มปริมาณผลผลิตเป็นหลักเริ่มไม่สอดคล้องกับบริบทเศรษฐกิจการค้าและข้อกำหนดด้านความยั่งยืนของตลาดระหว่างประเทศในปัจจุบัน

ในบริบทดังกล่าว เวียดนามจึงเร่งผลักดันการปรับรูปแบบการพัฒนาภาคข้าวไปสู่ระบบเศรษฐกิจที่มีข้าวเป็นศูนย์กลางของห่วงโซ่มูลค่า (rice economy) ซึ่งให้ความสำคัญกับกระบวนการผลิต คุณภาพสินค้า และการสร้างมูลค่าเพิ่ม มากกว่าการจำหน่ายผลผลิตขั้นต้นเพียงอย่างเดียว ที่ผ่านมาเวียดนามสามารถยกระดับผลิตภาพการผลิตข้าวได้อย่างต่อเนื่อง โดยมีผลผลิตเฉลี่ยประมาณ 6 ตันต่อเฮกตาร์ และมีผลผลิตรวมมากกว่า 43 ล้านตันต่อปี อย่างไรก็ตาม ศักยภาพในการเพิ่มผลผลิตเชิงปริมาณเริ่มมีข้อจำกัด ทำให้ทิศทาง การพัฒนาในระยะต่อไปมุ่งเน้นการยกระดับคุณภาพผลผลิต การเพิ่มประสิทธิภาพเชิงต้นทุน และการส่งเสริมรูปแบบการผลิตที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่ำ (low-emission production)

เพื่อขับเคลื่อนแนวทางดังกล่าว กระทรวงเกษตรและสิ่งแวดล้อมของเวียดนามได้ดำเนินโครงการสำคัญหลายประการ อาทิ โครงการพัฒนาพื้นที่ปลูกข้าวคุณภาพสูงและปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่ำจำนวน 1 ล้านเฮกตาร์ในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง (Mekong Delta) ควบคู่กับโครงการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในภาคการผลิตพืชช่วงปี 2568 – 2578 โดยมีเป้าหมายส่งเสริมให้เกษตรกรสามารถสร้างรายได้เพิ่มเติมจากตลาดคาร์บอน (carbon markets) และกลไกทางการเงินด้านคาร์บอน (carbon finance mechanisms) นอกเหนือจากรายได้จากการจำหน่ายข้าวสารเพียงอย่างเดียว

ทั้งนี้ เกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการจำเป็นต้องปฏิบัติตามมาตรฐานการเพาะปลูกที่กำหนด เช่น การลดการใช้เมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย และสารกำจัดศัตรูพืช การบริหารจัดการน้ำแบบสลับเปียกสลับแห้ง (alternate wetting and drying: AWD) ตลอดจนการจัดการฟางข้าวอย่างเหมาะสม จากผลการดำเนินโครงการนำร่องพบว่าสามารถลดการปล่อยก๊าซมีเทนได้ประมาณร้อยละ 20–40 และช่วยเพิ่มกำไรสุทธิของเกษตรกรได้มากกว่าร้อยละ 30 

ขณะเดียวกัน เวียดนามอยู่ระหว่างการพัฒนาระบบการวัด รายงาน และทวนสอบ (Measurement, Reporting and Verification: MRV) เพื่อจัดทำฐานข้อมูลที่มีความโปร่งใสและสามารถตรวจสอบได้ รองรับการรับรองคาร์บอนเครดิตในภาคการผลิตพืช นอกจากนี้ ยังเร่งส่งเสริมการใช้เครื่องจักรกลทางการเกษตรและเทคโนโลยีดิจิทัลในกระบวนการผลิต เช่น การใช้โดรนในการหว่านเมล็ดและใส่ปุ๋ย รวมถึงการจัดทำระบบบันทึกข้อมูลการผลิตในรูปแบบดิจิทัล เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการตรวจสอบย้อนกลับ และรองรับข้อกำหนดด้านมาตรฐานของตลาดนำเข้าในระดับสากล

ในเชิงสถาบัน สหกรณ์การเกษตรซึ่งจัดตั้งและดำเนินงานภายใต้กฎหมายสหกรณ์ของเวียดนาม มีบทบาทสำคัญในฐานะกลไกกลางของระบบการผลิต โดยทำหน้าที่จัดระเบียบการเพาะปลูก เชื่อมโยงเกษตรกรกับภาคธุรกิจ และคุ้มครองผลประโยชน์ของสมาชิกในเครือข่าย ทั้งยังสนับสนุนการรวมกลุ่มของเกษตรกรเพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองในห่วงโซ่มูลค่า และยกระดับประสิทธิภาพการจัดการการผลิตในระดับพื้นที่ 

ในระดับภูมิภาค เวียดนามยังได้เสนอแนวทางความร่วมมือระหว่างประเทศในหลายด้าน ได้แก่ การพัฒนาเมล็ดพันธุ์ที่ทนทานต่อสภาพภูมิอากาศ การปรับประสานมาตรฐานการผลิตแบบปล่อยคาร์บอนต่ำ และการผลักดันการยอมรับร่วมกันของคาร์บอนเครดิตภาคการเกษตร ควบคู่กับการเรียกร้องให้สถาบันการเงินระหว่างประเทศขยายการสนับสนุนผ่านกลไกทางการเงินด้านสภาพภูมิอากาศ (climate finance) และกลไกการจ่ายเงินตามผลลัพธ์ (results-based payment mechanisms) เพื่อสนับสนุนการปรับโครงสร้างห่วงโซ่มูลค่าข้าว 

แนวทางดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อยกระดับประสิทธิภาพของภาคการผลิตข้าวอย่างเป็นระบบ โดยมุ่งลดต้นทุนการผลิต เพิ่มคุณภาพสินค้าและขยายโอกาสการเข้าถึงตลาด ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของเกษตรกรรายย่อย และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เพื่อให้การพัฒนาภาคข้าวดำเนินไปอย่างยั่งยืนในระยะยาว

 (แหล่งที่มา https://vietnamnews.vn/ ฉบับวันที่ 3 มีนาคม 2569)

วิเคราะห์ผลกระทบ

อุตสาหกรรมข้าวของเวียดนามกำลังก้าวเข้าสู่ช่วงการเปลี่ยนผ่านเชิงโครงสร้างที่สำคัญ โดยทิศทางการพัฒนาจะเปลี่ยนจากการมุ่งเพิ่มปริมาณผลผลิตและการส่งออก ไปสู่การยกระดับมูลค่าเพิ่ม คุณภาพสินค้า และมาตรฐานการผลิตในห่วงโซ่มูลค่ามากยิ่งขึ้น การปรับตัวดังกล่าวเกิดขึ้นท่ามกลางบริบทของการแข่งขันทางการค้าโลกที่ทวีความเข้มข้น ควบคู่กับการยกระดับมาตรการด้านสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืน ซึ่งเริ่มถูกนำมาใช้เป็นเงื่อนไขทางการค้าในตลาดนำเข้าสำคัญ ตลอดจนความผันผวนของอุปสงค์ในตลาดโลก ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลให้เวียดนามจำเป็นต้องเร่งปรับโครงสร้างภาคการผลิต การค้า และการบริหารจัดการห่วงโซ่อุปทานอย่างเป็นระบบ เพื่อเสริมสร้างขีดความสามารถในการแข่งขันของอุตสาหกรรมข้าวในระยะยาว ทั้งในด้านประสิทธิภาพการผลิต ความสามารถในการเข้าถึงตลาด และการปฏิบัติตามมาตรฐานสากลที่เข้มงวดมากขึ้น

ข้อมูลการค้าล่าสุดสะท้อนแนวโน้มดังกล่าวได้อย่างชัดเจน โดยในเดือนมกราคม 2569 ฟิลิปปินส์ยังคงเป็นตลาดส่งออกหลักของข้าวเวียดนาม ด้วยปริมาณนำเข้ากว่า 331,000 ตัน มูลค่า 147.4 ล้านเหรียญสหรัฐ คิดเป็นประมาณร้อยละ 51 ของปริมาณและเกือบร้อยละ 48 ของมูลค่าการส่งออกข้าวทั้งหมดของเวียดนามในเดือนดังกล่าว สัดส่วนดังกล่าวสะท้อนระดับการพึ่งพาตลาดหลักที่ยังคงอยู่ในระดับค่อนข้างสูง แม้มาตรการปรับนโยบายด้านความมั่นคงทางอาหารของประเทศคู่ค้าอาจมีลักษณะชั่วคราวก็ตาม อย่างไรก็ตาม แนวโน้มการกระจายตลาดเริ่มปรากฏเด่นชัดมากขึ้น โดยตลาดในอาเซียนและแอฟริกาเริ่มมีบทบาทเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง เช่น อินโดนีเซีย มาเลเซีย รวมถึงหลายประเทศในแอฟริกาตะวันตก โดยในปี 2568 กานาได้เพิ่มการนำเข้าข้าวจากเวียดนามร้อยละ 21.3 โกตดิวัวร์เพิ่มขึ้นร้อยละ 67.5 และบังกลาเทศเพิ่มขึ้นถึง 125 เท่า สัญญาณดังกล่าวสะท้อนศักยภาพของตลาดเกิดใหม่ในการรองรับการขยายตัวของการส่งออก และช่วยลดความเสี่ยงจากการพึ่งพาตลาดเดียวในเชิงโครงสร้าง

ในขณะเดียวกัน ตลาดพัฒนาแล้ว เช่น สหภาพยุโรป ญี่ปุ่น และอเมริกาเหนือ ยังคงยกระดับข้อกำหนดด้านมาตรฐานสินค้าเกษตรอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นข้อกำหนดเกี่ยวกับการปล่อยก๊าซเรือนกระจก การใช้ทรัพยากรน้ำ การควบคุมสารตกค้างทางการเกษตร ตลอดจนมาตรฐานความรับผิดชอบทางสังคมและสิ่งแวดล้อมในห่วงโซ่อุปทาน ส่งผลให้ความได้เปรียบเชิงปริมาณผลผลิตซึ่งเคยเป็นจุดแข็งสำคัญของเวียดนามในอดีตไม่เพียงพออีกต่อไปในการรักษาความสามารถในการแข่งขันในระยะยาว ดังนั้น ประเด็นเชิงยุทธศาสตร์ของภาคข้าวเวียดนามจึงมิได้อยู่ที่การเพิ่มปริมาณการส่งออกเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นการยกระดับมาตรฐานการผลิต การสร้างความแตกต่างของสินค้า และการปรับตัวให้สอดคล้องกับกฎระเบียบทางการค้าและสิ่งแวดล้อมระหว่างประเทศที่มีความเข้มงวดมากขึ้น

ภายใต้บริบทดังกล่าว รัฐบาลเวียดนามจึงได้ผลักดันนโยบายสำคัญเพื่อปรับโครงสร้างอุตสาหกรรมข้าว โดยเฉพาะโครงการพัฒนาพื้นที่ปลูกข้าวคุณภาพสูงและปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่ำจำนวน 1 ล้านเฮกตาร์ในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ควบคู่กับแผนการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในภาคการเกษตรช่วงปี 2568–2578 นโยบายดังกล่าวมิได้เป็นเพียงการขยายพื้นที่ผลิตเชิงปริมาณ หากแต่มีเป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์ในการยกระดับมาตรฐานกระบวนการผลิต ลดต้นทุนที่ไม่จำเป็น เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ปัจจัยการผลิต และส่งเสริมการเชื่อมโยงระหว่างภาคการผลิต การแปรรูป และการตลาดในห่วงโซ่มูลค่าข้าวอย่างครบวงจร ในมิติที่ลึกยิ่งขึ้น โครงการดังกล่าวยังสะท้อนความพยายามของเวียดนามในการผลักดันข้าวคาร์บอนต่ำให้เป็นสินค้าทางยุทธศาสตร์ใหม่ของประเทศ และเชื่อมโยงเข้าสู่ห่วงโซ่มูลค่าโลกที่ให้ความสำคัญกับมาตรฐานความยั่งยืนมากขึ้น

ความคืบหน้าของแนวทางดังกล่าวเริ่มปรากฏเป็นรูปธรรม โดยในเดือนพฤศจิกายน 2568 ข้าวเวียดนามประมาณ 70,000 ตันได้รับฉลากรับรองข้าวเวียดนามที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ปล่อยคาร์บอนต่ำซึ่งแม้ปริมาณยังอยู่ในระดับจำกัดเมื่อเทียบกับปริมาณการส่งออกทั้งหมด แต่ถือเป็นก้าวสำคัญของการพัฒนามาตรฐานสินค้าเกษตรที่สอดคล้องกับแนวโน้มการค้าระหว่างประเทศในอนาคต อีกทั้งยังสะท้อนระดับความเชื่อมั่นของทั้งเกษตรกร สหกรณ์การเกษตร และผู้ประกอบการส่งออก ต่อทิศทางการพัฒนาอุตสาหกรรมข้าวรูปแบบใหม่ที่มุ่งเน้นคุณภาพ มาตรฐาน และความยั่งยืน

การปรับทิศทางสู่ระบบการผลิตที่เน้นมูลค่าเพิ่มสูงของอุตสาหกรรมข้าวเวียดนามถือเป็นทั้งโอกาสเชิงยุทธศาสตร์และความท้าทายเชิงโครงสร้างในเวลาเดียวกัน หากเวียดนามสามารถเดินหน้ากระจายตลาดส่งออก ลดการพึ่งพาตลาดหลัก ยกระดับมาตรฐานการผลิต และสร้างความแตกต่างของสินค้าโดยอาศัยคุณภาพและคุณลักษณะด้านความยั่งยืนเป็นปัจจัยสำคัญ ก็มีแนวโน้มที่จะรักษาสถานะผู้ส่งออกข้าวรายสำคัญของโลก พร้อมทั้งยกระดับบทบาทสู่การเป็นศูนย์กลางการผลิตและการค้าข้าวคุณภาพสูงและคาร์บอนต่ำในตลาดโลกได้อย่างมั่นคงในระยะยาว ซึ่งจะส่งผลเชิงบวกต่อรายได้ของเกษตรกร การพัฒนาห่วงโซ่มูลค่าเกษตร และเสถียรภาพทางเศรษฐกิจการค้าของประเทศโดยรวม

นำเสนอโอกาส/แนวทาง

การปรับโครงสร้างภาคการผลิตข้าวของเอเชีย รวมถึงเวียดนาม จากแนวทางที่มุ่งเพิ่มปริมาณผลผลิตไปสู่การยกระดับมูลค่าเพิ่ม คุณภาพสินค้า และมาตรฐานความยั่งยืน มีแนวโน้มส่งผลต่อโครงสร้างการแข่งขันในตลาดข้าวโลกอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะในด้านมาตรฐานสิ่งแวดล้อม การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก และระบบตรวจสอบย้อนกลับ ซึ่งเริ่มถูกใช้เป็นเงื่อนไขทางการค้าในตลาดนำเข้าสำคัญมากขึ้น สำหรับผู้ประกอบการไทย แนวโน้มดังกล่าวอาจก่อให้เกิดแรงกดดันด้านการแข่งขันในระยะกลาง เนื่องจากเวียดนามมีการปรับระบบการผลิตและพัฒนาห่วงโซ่มูลค่าอย่างเป็นระบบเพื่อรองรับมาตรฐานการค้าใหม่ ขณะเดียวกัน การขยายตลาดส่งออกของเวียดนามไปยังอาเซียน แอฟริกา และตลาดเกิดใหม่ อาจทำให้การแข่งขันในตลาดข้าวระดับกลางถึงล่างมีความเข้มข้นมากขึ้น

อย่างไรก็ดี การยกระดับมาตรฐานการผลิตและการพัฒนาโครงการข้าวคาร์บอนต่ำของเวียดนามยังเปิดโอกาสทางธุรกิจใหม่สำหรับผู้ประกอบการไทย โดยเฉพาะในด้านเทคโนโลยีการเกษตร เครื่องจักรกลการเกษตร ระบบดิจิทัลเพื่อการจัดการฟาร์ม ตลอดจนบริการด้านการตรวจสอบและรับรองมาตรฐานความยั่งยืน ซึ่งมีแนวโน้มได้รับความต้องการเพิ่มขึ้นจากการดำเนินโครงการพัฒนาพื้นที่ปลูกข้าวคุณภาพสูงและปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่ำในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง นอกจากนี้ การพัฒนาระบบการวัด รายงาน และทวนสอบ (MRV) รวมถึงการเชื่อมโยงกับตลาดคาร์บอน อาจเปิดโอกาสให้เกิดความร่วมมือด้านกลไกการเงินเพื่อสิ่งแวดล้อม เทคโนโลยีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และการพัฒนาโครงการคาร์บอนเครดิตภาคการเกษตรในระดับภูมิภาค

                    ผู้ประกอบการไทยทั้งในประเทศและในเวียดนามควรเร่งปรับตัว โดยมุ่งยกระดับมาตรฐานการผลิตและการบริหารจัดการห่วงโซ่อุปทานให้สอดคล้องกับข้อกำหนดด้านสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืนของตลาดโลก ควบคู่กับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าวที่มีความแตกต่างด้านคุณภาพและมูลค่าเพิ่ม เช่น ข้าวคุณภาพสูง ข้าวเฉพาะสายพันธุ์ หรือผลิตภัณฑ์แปรรูปจากข้าว นอกจากนี้ การสร้างความร่วมมือกับสหกรณ์การเกษตรและผู้ประกอบการท้องถิ่นในเวียดนาม ตลอดจนการติดตามทิศทางนโยบายด้านคาร์บอน ตลาดคาร์บอน และมาตรฐานการค้าระหว่างประเทศอย่างใกล้ชิด จะเป็นปัจจัยสำคัญในการรักษาความสามารถในการแข่งขันและขยายโอกาสทางการค้าในห่วงโซ่มูลค่าข้าวของภูมิภาคในระยะยาว

6/03/2569 | 22 |

---

---